analyse

Betalen voor je test als je geen prik wilt, hoe liberaal is dat?

Vaccinweigeraars moeten als het aan het demissionaire kabinet ligt binnenkort betalen voor een coronatest als ze naar een evenement willen. Liberale coalitiepartijen D66 en VVD voelen al langer voor zulke maatregelen. Maar hoe liberaal is dit eigenlijk?

Ouwehands Dierenpark doet mee aan Testen voor Toegang. Bezoekers met een negatieve coronatestuitslag mogen het park in.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Ouwehands Dierenpark doet mee aan Testen voor Toegang. Bezoekers met een negatieve coronatestuitslag mogen het park in.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Coronatests voor evenementen met meer dan 75 aanwezigen zijn wat het demissionaire kabinet betreft vanaf 20 september niet gratis meer. ‘Dat maakt het minder aantrekkelijk om niet gevaccineerd te zijn’, verklaarde demissionair minister-president Mark Rutte (VVD) afgelopen vrijdag op de persconferentie. D66-Kamerlid Jan Paternotte zette het plan woensdag kracht bij door samen met coalitiepartners VVD en CDA een motie in te dienen. Dankzij de steun van Volt haalde de motie de krapst mogelijke meerderheid van 76 stemmen. Nederlanders die om medische redenen geen prik halen, hoeven de eigen bijdrage niet te betalen.

De plannen zijn een belangrijke stap in de discussie over vaccinatiedrang, het toekennen van privileges aan gevaccineerden en het beperken van keuzemogelijkheden van vaccinweigeraars. Eerder waren het uitsluitend ondernemers, zoals reisorganisaties en een dansschool, die uit eigen beweging een vaccinatie eisten. Nu wil ook de overheid vaccinatie stimuleren door nadelen te verbinden aan het afwijzen van een prik.

De liberale flank van de coalitie – VVD en D66 – voelt daar al langer voor. De rest van de Tweede Kamer, inclusief mede-indiener van de motie, het CDA, toonde zich eerder tegen. Moties van Wilders (PVV) en Azarkan (DENK) tegen iedere vorm van vaccinatiedrang kregen Kamerbrede steun, op de liberale partijen na. ‘Het is tijd om u als een liberaal te gedragen’, beet PVV-leider Wilders D66-Kamerlid Jan Paternotte woensdag nog eens toe. Heeft Wilders een punt wanneer hij de liberale partijen verwijt dat zij hun gedachtegoed geweld aandoen?

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Verbazing

‘Als je mensen laat betalen voor een coronatest, wordt vaccinatie bijna een verplichting’, vindt Léonie Janssen, voorzitter van de Jonge Democraten, de jongerentak van D66. De jongeren zijn niet te spreken over de koers van de moederpartij. ‘Liberale waarden, zoals vrijheid, komen in het geding. We zijn verbaasd over het standpunt van onze eigen partij.’ De JOVD, de jongerentak van de VVD, schaart zich wel volledig achter het vaccinatiebeleid van haar moederpartij. Al vonden aan het begin van de crisis ook daar onderlinge discussies plaats. ‘Toen ik destijds iedereen opriep om zich te laten vaccineren, vroeg men mij of dat wel zo’n liberale houding is’, vertelt JOVD-voorzitter Hilde Wendel.

Des te opvallender is het dat van verdeeldheid in beide Kamerfracties geen sprake lijkt, althans niet openlijk. Toch beamen de liberalen dat het een ideologisch ingewikkelde discussie is. ‘In beginsel zou je inderdaad zeggen: of mensen kiezen voor een vaccin, dat laat je helemaal aan mensen zelf’, zegt Kamerlid Jan Paternotte. Maar zo’n keuze is niet vrijblijvend, vindt Paternotte. ‘Wie zich niet laat vaccineren, vergroot het risico op besmetting van anderen. Als op een zeker moment iedereen zich heeft kunnen laten vaccineren, is het bovendien niet meer redelijk gevaccineerden te laten meebetalen aan testen voor ongevaccineerden.’

Vrijheid is niet absoluut

Dat de liberale partijen de keuzevrijheid van vaccinweigeraars willen beperken tot ófwel betaald testen, ófwel geen avondje uit, is niet gek, vindt de in Nederlandse politieke geschiedenis gespecialiseerde hoogleraar Henk te Velde (Universiteit Leiden). ‘Het is een misvatting dat in het liberalisme vrijheid absoluut is.’

Hoe belangrijk individuele vrijheid ook is, die houdt op wanneer de vrijheid of gezondheid van een ander wordt beperkt, luidt het liberale adagium. Neem je de vrijheid om niet te vaccineren, dan beperk je de vrijheid van diegenen die dat wel doen, vindt Patrick van Schie, directeur van de Teldersstichting, het wetenschappelijk bureau van de VVD. Die gaan daardoor immers langer gebukt onder vrijheidsbeperkende maatregelen, zoals de anderhalve meterregel.

Kies je er toch voor om het risico te nemen corona te verspreiden, dan mag daar best een consequentie, zoals een eigen bijdrage voor een coronatest, tegenover staan. Vrijheid komt immers met verantwoordelijkheid, vinden liberalen. Hoogleraar Te Velde: ‘In het 19de eeuwse liberalisme was vrijheid zelfs uitsluitend bedoeld voor verantwoordelijke burgers. Vandaar ook dat de vroege liberalen tegen algemeen kiesrecht waren.’

Een ‘logische’ houding

Daar komt bij dat in het liberale wereldbeeld waarde wordt gehecht aan rationele oplossingen die de wetenschap biedt, zegt Coen Brummer, directeur van het wetenschappelijk bureau van D66. ‘Vaccineren past daar heel goed bij. De houding van D66 en VVD is zo bekeken dus logisch.’ Het beperken van individuele vrijheden met een verwijzing naar rationaliteit past binnen een ontwikkeling die de afgelopen jaren plaatsvindt, zegt Te Velde. ‘De opvatting van het liberalisme waarin een rationele staat de waarheid oplegt, een soort dwang om vrij te zijn, wint aan betekenis.’ De andere opvatting van het liberalisme, waarin de staat het individu zoveel mogelijk met rust laat, is minder in zwang.

Dat wordt ook duidelijk uit andere politiek gevoelige kwesties. Zo steunt de VVD het boerkaverbod en willen zowel D66 als VVD grenzen stellen aan bijzonder onderwijs. Te Velde: ‘Bij liberale partijen heerst de gedachte: wij leven hier in een staat die gebaseerd is op liberale en wetenschappelijke waarden. Daar moet iedereen zich dan ook maar aan houden.’ Groepen die een ander wereldbeeld hebben, waarin bijvoorbeeld alternatieve theorieën over corona een plaats hebben, kunnen op weinig begrip rekenen. ‘Als ongevaccineerde mensen zeggen dat ze geen vaccinatie nemen omdat ze ‘er geen goed gevoel’bij hebben, hebben die partijen daar moeite mee.’

Of vaccinweigeraars vanaf volgende maand inderdaad moeten betalen voor een coronatest als ze een avondje uit willen, is verre van zeker. Zo moet de moeilijke discussie over de prijs van de coronatest nog gevoerd worden. Met een krappe meerderheid van 76 zetels in de Tweede Kamer is het de vraag of het demissionaire kabinet genoeg vertrouwen heeft om het plan door te zetten. De D66-jongeren hopen van niet. ‘Betaald testen voelt na de invoering van de avondklok als de volgende stap op een glijdende schaal’, vindt Léonie Janssen van de Jonge Democraten.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden