Nieuws Verhalen schadevergoeding op dader

Betaalt u 1,4 miljoen? Dan kunt u de gevangenis verlaten

Sinds 2011 schoot de Nederlandse overheid 55 miljoen euro voor aan slachtoffers van een misdrijf. Vervolgens probeert de Staat de schade te verhalen bij de daders. Maar wat gebeurt er als de dader niet kan betalen?

Beeld ANP XTRA

‘Ik heb geen koophuis, geen dure auto of een boot. Als je me niet gelooft, kom kijken.’ Het is 2016 als Iwan contact opneemt met het Centraal Justitieel Incasso Bureau (CJIB). De 40-jarige Amsterdammer zit op dat moment nog in de cel. Maar zijn vrouw heeft in januari op hun thuisadres een brief gekregen. De boodschap: ‘Ik verzoek u derhalve om het openstaande bedrag van 1.184.823,57 euro uiterlijk op 14 april 2016 te voldoen.’

Maar dat geld? ‘Dat heb ik helemaal niet’, zegt Iwan telefonisch vanuit de gevangenis. Want daar verblijft hij sinds juni 2019 opnieuw. Niet omdat hij weer een misdrijf heeft gepleegd. Maar omdat Iwan zijn openstaande schuld – die door betalingsachterstanden is opgelopen tot ruim 1,4 miljoen euro – niet kan voldoen. Volgend jaar juni komt hij vrij.

Maar, zegt zijn advocaat Willem Jebbink, ‘we hopen dat dat eerder wordt. Want deze detentie is volstrekt zinloos.’ Woensdag dient een kort geding bij de Haagse rechter. ‘Iwan is een kale kip, dat kunnen we bewijzen. En van een kale kip kun je niet plukken. Een jaar in de gevangenis kost de Staat bovendien 91.250 euro.’

Steeds vaker legt de strafrechter aan daders van misdrijven, naast een straf, een schadevergoedingsmaatregel op. Zo oordeelde de Amsterdamse rechtbank maandag dat terrorist Jawed S. bijna 3 miljoen euro moet betalen aan zijn slachtoffers. Het is de hoogste toegekende schadevergoeding door een strafrechter tot nu toe. Maar of de 20-jarige Afghaan dat bedrag kan voldoen, is de vraag: S. kwam als tiener alleen als vluchteling naar Duitsland en woonde op kamers .

Wat gebeurt er als de dader niet kan betalen? Sinds 2011 kunnen slachtoffers en nabestaanden een beroep doen op het schadevergoedingsfonds: als de strafrechter je een schadevergoeding toekent, schiet dit fonds het geld voor. Het CJIB int de bedragen vervolgens bij de daders. Als dat tenminste lukt.

Uit cijfers die de Volkskrant opvroeg bij het CJIB blijkt dat de overheid tussen 2011 en 2018 aan zo’n 38 duizend slachtoffers en nabestaanden geld uitkeerde. In totaal schoot de Staat ruim 55 miljoen euro voor, meer dan de helft daarvan - 29 miljoen euro – kon (nog) niet worden geïnd bij de dader.

Zo ook in de zaak van Iwan. Hij werd samen met twee anderen in 2014 veroordeeld tot drie jaar cel. De rechters veroordeelden hem in een omvangrijke fraudezaak, waarbij facturen werden vervalst om vervolgens grote bedragen af te troggelen van bedrijven als Ikea en Max Bögl, de aannemer van de Noord-Zuidlijn. Waar dat geld is gebleven is onduidelijk, Iwan zegt het niet te hebben. ‘Tijdens de strafzaak is ook niet vastgesteld dat de winst bij hem is terechtgekomen', voegt Jebbink toe. ‘Maar hij is net als de anderen wel veroordeeld tot het betalen van de schade.’

Een deurwaarder. Beeld Lex van Lieshout/ANP

Aanvankelijk spreekt Iwan een afbetalingsregeling af. In de gevangenis werkt hij als schoonmaker, daarmee verdient hij 20 euro per maand. ‘Dat betaalde ik aan het CJIB.’ Maar als hij eind 2016 vrijkomt, weet hij dat hij meer moet betalen. Hij leeft na zijn celstraf van een uitkering en stelt voor om 57 euro per maand te betalen. Maar het CJIB reageert met een tegenvoorstel: 9.875,76 euro per maand.

‘Ik wilde de schuldsanering in. Maar toen ik bij schuldhulp aankwam, weigerden ze: ze wisten ook niet hoe ze dit konden oplossen’, zegt Iwan. Aanvankelijk blijft het bij brieven en telefoontjes tussen het CJIB en Iwan en zijn vrouw. Maar deze zomer wordt Iwan staande gehouden door de politie. ‘De agenten zeiden: je staat gesignaleerd. Of je betaalt nu 1,4 miljoen euro, of je moet naar binnen.’ Zijn vrouw probeert nog een oplossing te zoeken, en schrijft het CJIB dat ze bereid zijn ‘hun leven lang te betalen’. Maar het CJIB gaat er niet op in.

‘Wij voeren uit wat er in het vonnis staat’, legt een woordvoerder uit. ‘We kijken of iemand de schadevergoeding binnen de vastgestelde executietermijn kan betalen. Kan dat niet, dan volgt vervangende hechtenis.’ Hoeveel mensen jaarlijks net als Iwan in de gevangenis belanden omdat ze niet kunnen of willen betalen, kan ze niet zeggen. 

Vervangende hechtenis is bedoeld als dwangmiddel: om daders die niet willen betalen, te dwingen. De duur is afhankelijk van het openstaande bedrag. ‘Elke 50 euro die openstaat, betekent in principe één dag vervangende hechtenis. Met een maximum van een jaar’, zegt Jebbink. Volgens hem worden vooral mensen aan de onderkant van de samenleving hierdoor geraakt. Hij hekelt de ‘fantasieloze en mechanische houding’ van de betrokken overheidsinstanties en rechters. Opsluiting is niet gerechtvaardigd als je kunt bewijzen dat je een betalingsonmachtige burger bent, stelt hij. ‘Straks zit de detentie van Iwan erop en dan kan hij nog steeds niet betalen. Wat was dan het doel van de opsluiting?’

Beeld de Volkskrant infographics

Sterker nog, vervolgt hij, vanaf 2020 veranderen de regels. Dan treedt er een nieuwe wet in werking waardoor áls je kan tonen dat je echt niet kunt betalen, niet de cel in hoeft. Het voorstel werd in 2017 door de Eerste Kamer aangenomen, maar lange tijd was het onduidelijk wanneer het van kracht zou worden. Vrijdag liet de minister Dekker (Rechtsbescherming) aan de Tweede Kamer weten dat de nieuwe regels vanaf januari gelden. Jebbink hoopt op een overgangsbeleid. ‘Met als doel de personen die nu doelloos in hun cel zitten te koekeloeren in vrijheid te stellen.’

Als Iwan vrijkomt, is hij niet van zijn schuld af. Al heeft het CJIB geen dwangmiddelen meer. ‘We blijven monitoren. Zodra we de indruk hebben dat hij kan betalen, kloppen we op zijn deur’, aldus de woordvoerder. 

Wat Iwan betreft voelt het ‘een beetje als ganzenbord’. ‘Ik was na mijn vrijlating bezig met het opzetten van een bedrijfje om uit de bijstand te komen. Nu ben ik weer terug bij af.’

Met medewerking van Erik Verwiel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden