Bestuursfusie Zuid-Holland: waar gaat dit in hemelsnaam over?

Niet alleen enthousiastelingen mogen meedoen, ook lapzwanzen hebben kiesrecht

Gemeentehuis Barendrecht Beeld Pieters Projectbureau

In de gemeenten Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk, alledrie onder de rook van Rotterdam, is de bestuursfusie in volle gang. De gemeenten blijven bestaan, maar hun ambtenaren gaan ze delen. Ik las erover in het blad Binnenlands Bestuur. Dat gaat zo. De begeleiding van de fusie is in handen van het opleidingsinstituut Bestuursacademie. Ze gaan er uit van het concept 'regisserende gemeente', met als taak: verbinder, strategisch adviseur en opdrachtgever. De ambtenaren werken aan hun portfolio, waarin opgenomen sensitiviteit, proactief denken en handelen. Ook is sprake van co-creëren, tevens waarde toevoegen aan de diversiteit van maatschappelijke samenwerkingsrelaties.

Ik schoot in de lach. Waar ging dit in hemelsnaam over? Ja samenwerking omdat gemeenten er een forse klus bij krijgen, vanwege de decentralisatie van de zorg, de jeugdzorg en de sociale werkvoorziening. Een collega die in Amerika had gezeten, zei eens: let op het verschil in personeelsadvertenties daar en hier. In de VS zijn het functies die je begrijpt, hier is iedereen iets vaags als regisseur, coördinator of projectmanager. Met als belangrijkste kenmerk dat de verantwoordelijkheid in rook is opgegaan.

Het verhaal is nog niet af. In december had de Rekenkamer van Barendrecht de voortgang van de fusie onderzocht. Met vernietigend resultaat. De service aan de burger was verslechterd, de bezuiniging niet gehaald. En ondanks een verzoek was er geen nulmeting gedaan, zodat niet kon worden vastgesteld of de drie gemeenten iets waren opgeschoten. Niet dat men van het oordeel onder de indruk was. De drie gemeentesecretarissen zeiden opgewekt dat ze op de goede weg waren, en dat de resultaten zeker zouden komen. 'Hierop is menig college terecht jaloers!'

Nederland reorganiseert weer eens. Vorige week las ik hoe de militaire inlichtingendienst MIVD in tien jaar zeven reorganisaties achter de kiezen heeft. Geen ambtenaar of hij heeft net een reorganisatie meegemaakt. Met 'heidagen' als in deze drie gemeenten, waar uiteraard ook het nieuwe werken is ingevoerd. De nationale politie was het grote project van het kabinet-Rutte I, inclusief vorming van megaministerie Veiligheid en Justitie. Gefeliciteerd. Rutte II heeft zijn drie decentralisaties, met daaraan verbonden een stelselherziening besturen van onderop. Vrijwillig maar niet minder ingrijpend. Albrandswaard is een trotse koploper.

De gemeenten die de decentralisaties moeten uitvoeren krijgen meer geld van het Rijk, en tegelijk is er in totaal aanzienlijk minder beschikbaar. Dit moet doenlijk zijn, is het idee, als de burgerij kort gezegd gaat meebesturen. De overheid moet 'loslaten'. Er is ook geen sprake meer van burgerparticipatie maar van 'overheidsparticipatie'. De gemeentesecretaris van Albrandswaard: 'Er zit veel kennis en kunde onder de burgers; ook kracht en energie om mee te werken aan veel publieke zaken.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Hoogleraar burgerschap Evelien Tonkens. Beeld Martijn Hol

De rol van de overheid moet dus radicaal anders, want in Nederland kunnen oude schoenen nooit ver genoeg worden weggegooid. Zonder radicale stappen gebeurt er niks, vertelt een geïnterviewde burgemeester in het boek Montessori-democratie (2015) van hoogleraar burgerschap Evelien Tonkens c.s. Lees dat boek en huiver. De auteurs wijzen op de analogie van de vernieuwingen in bestuur en onderwijs. In het Montessori-onderwijs komt het leren vanuit de leerling zelf; zoals nu het bestuur opwelt uit de burger. De ambtenaar is geen deskundige meer; hij wordt net als de moderne leraar procesbegeleider. De vage, invoelende taal is identiek, net als de portfolio's die niets met vakinhoudelijke kennis te maken hebben. En het onduidelijke resultaat.

Want wat heeft u er als burger aan? Die participerende ambtenaar met trui suggereert bovenal dat we er samen wel uitkomen. 'Ik hoor je zeggen dat de gemeente een sturende rol heeft', zegt iemand bestraffend in het boek. 'Niet de bedoeling!'

Maar in deze versie van de sensitieve, meevoelende overheid ontbreekt iets: de macht. En nog iets: het conflict. Tenslotte is besturen leed toevoegen, zoals de befaamde topambtenaar Geelhoed ooit zei. Aan de keukentafel of niet, in laatste instantie zal de ambtenaar toch zeggen dat u die uitkering niet krijgt, en die traplift ook niet, en thuiszorg zit er evenmin in voorlopig.

De decentralisatie wordt altijd verdedigd met het argument dat de gemeenteraden versterkt worden. Gemeenten kunnen nu immers kiezen tussen lantaarnpalen of rollators, en daarover ontstaat dan nieuwe politieke strijd. Maar daar ziet dit Montessorimodel helemaal niet naar uit. Integendeel, Tonkens c.s. spreken van informalisering en depolitisering. Als het de bedoeling is dat de burger het bestuur helemaal uit zichzelf gaat halen, en dat de gemeente daarop moet 'inspelen', dan wordt de rol van de gemeenteraad als arena waar wordt vastgesteld wat het publieke belang is, voorspelbaar steeds kleiner. Er is namelijk geen publiek belang meer.

Informeel bestuur, dan zijn we terug in de tijd vóór Thorbecke. De gelijke burger is verdwenen, en met hem de ambtenaar die gelijke behandeling bewaakt. Het lijkt of men is vergeten hoe democratisch besturen ook al weer werkt, net zoals ze bij de onderwijsvernieuwingen waren vergeten waarvoor onderwijs ook al weer was. Dat draaide uit op een parlementaire enquête. Elke ouder weet dat niet elk kind een Montessorikind is. Zou dat wel voor burgers gelden? 'Actieve burgers lijken zelf op projectmanagers', schrijven Tonkens c.s.

Maar niet alleen enthousiastelingen doen mee, ook lapzwanzen hebben kiesrecht en recht op een uitkering. Ambtenaren zijn er om te objectiveren, ze zetten parafen en uiteindelijk beslist de politiek. Heel traag en ouderwets en niet van deze tijd. Maar hoed u voor het Montessoribestuur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden