Bestuurlijke elite houdt hart vast voor 'rampjaar 2017'

De bestuurlijke elite beleeft angstige tijden. Geert Wilders klimt maar door in de peilingen. Wat gebeurt er achter de schermen om zijn verkiezingszege volgend jaar maart te voorkomen, of ten minste in goede banen te leiden?

Cees Oudshoorn: 'Waarschuwingen van ons werken niet, want wij worden gezien als deel van die elite die zogenaamd gefaald heeft.' Beeld Bier en Brood

'We maken een cruciale periode door, en ik weet niet hoe die gaat eindigen', zegt CDA-senator Niek Jan van Kesteren. 'Ik vraag me af of we de rivier nog kunnen verleggen. Niets doen is altijd makkelijker. Maar dit is waar het om gaat: kunnen we over vijf jaar terugkijken en zeggen dat we aan de goede kant van de geschiedenis hebben gestaan? Het juiste hebben gedaan?'

De bestuurlijke elite verkeert in verwarring. Velen vrezen een rampjaar 2017, waarin na Groot-Brittannië en de VS ook in Frankrijk, Duitsland en Nederland het rechts-populisme kan zegevieren. De PVV zou in een versplinterd politiek landschap bij de Tweede Kamer-verkiezingen in maart zomaar de grootste partij kunnen worden. Met alle instabiliteit van dien, of Geert Wilders gaat meeregeren of niet. De onzekerheid bij de gevestigde orde is groot.

Het is een dilemma, want voor de BV Nederland staat veel op het spel. Het rechts-populisme in Europa is met zijn afkeer van open grenzen een bedreiging voor de economische groei en voor het Europese project, zegt directeur Cees Oudshoorn van werkgeversorganisatie VNO-NCW en MKB Nederland. 'Maar waarschuwingen van ons werken niet, want wij worden gezien als deel van die elite die zogenaamd gefaald heeft.'

Wat doet de elite dan wel om het populistische ongenoegen te keren, of in elk geval in goede banen te leiden? Het is het gesprek van de dag in eetclubjes en op debatavonden, zegt bestuurder en socioloog Paul Schnabel. 'Maar echt tegengas geven, voor zover al mogelijk, is moeilijk als de media vooral aandacht geven aan de populistische voet op het gaspedaal. Dat is zo in de VS, en dat is hier niet veel anders. De megafoon heeft het gewonnen van de microfoon.'

Bestuurlijke elite

De term bestuurlijke elite verwijst naar de 'gevestigde orde' van bestuurders, CEO's, commissarissen, bankiers, burgemeesters, topambtenaren en hoogleraren die invloed uitoefenen op het regeringsbeleid. Het gaat dus niet om democratisch gekozen politici.

De bestuurlijke elite is geen vastomlijnde groep, maar een conglomeraat van deelelites uit bedrijfsleven, publieke sector, wetenschap en cultuur.

De teleurstelling is groot. De hoop dat de Nederlandse politieke tradities bescherming zouden bieden tegen het populisme is maar beperkt realistisch gebleken, zegt multibestuurder en voormalig SER-voorzitter Alexander Rinnooy Kan. 'Wij moeten ons nu zichtbaar en oprecht openstellen voor het ongenoegen, hoezeer dat ook gedreven wordt door irrationeel sentiment, en daar naar beste vermogen verstandig op reageren.'

Veel prominenten uit de Volkskrant Top 200 lijken er in het elitevijandige klimaat maar even het zwijgen toe te doen. 'Ik zie vooral veel onzekerheid', zegt echter directeur Kim Putters van het Sociaal en Cultureel Planbureau. 'Ik heb de indruk dat iedereen probeert een positie te bepalen ten aanzien van alle boosheid en ongenoegen in het land. Populisme is immers meer dan alleen een antigeluid, er zitten reële zorgen achter en een grote behoefte aan nieuw perspectief.'

Oud-AkzoNobel-topman Kees van Lede ontwaart weinig mensen in de 'zogenaamde elite' die zelf initiatief nemen tegen het populisme. 'By and large grossiert men in kritiek zonder met oplossingen te komen. Nog daargelaten dat sommigen van die elite, en dat weet ik, in het verleden zelf op de PVV hebben gestemd. Maar het populisme is helaas ook nog geen echt thema in het bedrijfsleven.'

Ook Yoeri Albrecht, directeur van debatcentrum De Balie, ziet weinig initiatieven bij de elite, afgezien van wat praatclubs die vooral uitblinken in 'welwillend amateurisme'. Hij wijt het behalve aan de diepe kloven tussen groepen binnen de elite vooral aan angst. 'Neem de ja-campagne bij het Oekraïne-referendum. Niemand van de elite wilde ermee geassocieerd worden. Bang om de nek uit te steken. Dat zag je ook in Engeland met de Brexit: het grote bedrijfsleven was tegen, maar men hield zich stil.'

De Volkskrant Top 200 van meest invloedrijke Nederlanders 2016

De Volkskrant presenteert dit jaar voor de elfde keer de Volkskrant Top 200 van invloedrijkste Nederlanders. Bekijk hier de volledige lijst.

Lees ook
De zes meest gestelde vragen over de Top 200 en hoe deze wordt samengesteld.

Er is een groot gebrek aan moreel leiderschap, aldus Albrecht. 'Veel mensen in de elite incasseren alle voordelen van hun positie, maar geven er weinig voor terug. Als ze dat meer hadden gedaan, bijvoorbeeld hun eigen salarissen matigen, was de maatschappelijke onrust nu minder groot geweest. Mensen worden natuurlijk woedend als directeuren van woningcorporaties enorme bedragen incasseren terwijl zij moeite moeten doen hun kraan gemaakt te krijgen.'

Anderzijds kan moreel leiderschap wellicht ook niet langer van de huidige bestuurlijke elite komen, omdat zij zelf onderdeel van het probleem is, zegt Albrecht. 'Zij vertellen elkaar dat het volk vol pre-fascistoïde tendensen zit en het allemaal verkeerd ziet, en dat de elite het dus nog beter moet uitleggen. Nou, dat heeft de afgelopen 15 jaar ook niet geholpen. In die zin is het wellicht goed dat men zich even niet meer laat zien.'

Onderklasse

De gevestigde orde heeft altijd de zegeningen van de globalisering en de liberalisering gepredikt, maar te weinig oog gehad voor de groeiende tweedeling tussen winnaars en verliezers. Oud-Akzo-Nobel-topman Van Lede: 'Ik bespeur bijvoorbeeld nog amper twijfel in de bestuurskamers over de honoreringsverhoudingen. Ik zou zeggen: ga er eens over nadenken, het is alle hens aan dek. Die extreme stijgingen kunnen niet doorgaan, terwijl gewone werknemers en gepensioneerden vaak al jarenlang op de nullijn of eronder zitten.

'De Franse Revolutie brak mede uit omdat het volk het steeds slechter kreeg, maar moest toezien hoe de adel almaar rijker werd. Er is internationaal een gebrek aan aandacht voor de onderklasse. We moeten iets doen aan hun inkomens en vooral aan hun opleidingsniveaus.'

Het probleem van de tweedeling gaat de gehele maatschappij aan, zegt Frans Blom van The Boston Consulting Group. Hij is betrokken bij het Dutch Transformation Forum, een gezelschap 'op raad van bestuur-niveau' uit het bedrijfsleven en de publieke sector dat een 'nieuw fundament voor de toekomst van Nederland' wil leggen en dat vorige maand confereerde over 'inclusiviteit als prioriteit voor politiek en bedrijfsleven'.

Want de gevolgen van de tweedeling, zoals de onvrede bij de maatschappelijke verliezers over thema's als Europa, immigratie en inkomensonzekerheid, brengen de economische groei van iedereen in gevaar, zegt Blom. En dus moeten de maatschappelijke winnaars zich ook zorgen maken om de verliezers, om zo toekomstige groei veilig te stellen. 'We moeten de taart beter gaan verdelen zodat zij groter kan worden voor iedereen. Vanuit een moreel leiderschap en vanuit welbegrepen eigenbelang.'

Tekst gaat door onder de afbeelding.

Frans Blom: 'We moeten de taart beter gaan verdelen zodat zij groter kan worden voor iedereen' Beeld Bier en Brood

Blom stelt dat de houding van terughoudendheid bij de bestuurlijke elite begint te draaien. 'Mensen willen zich weer uitspreken, niet om te zeggen hoe het moet, wel om uit te leggen hoe het in elkaar zit. Zoals één bestuursvoorzitter me zei: 'Ik vertel mijn mensen nooit hoe we 90 procent van onze omzet verdienen in het buitenland en dat we dus gebaat zijn bij open grenzen en bij de EU. Maar ik denk dat ik het in mijn nieuwjaarstoespraak nu toch eens ga uitleggen.''

Dat is nog iets anders dan echt het publieke debat opzoeken. Daarvoor voelt men enorm veel aarzeling, zegt Blom. 'In het publieke debat heb je weinig te winnen en veel te verliezen, het komt al snel neer op oneliners of je wordt zonder echte discussie doorgezaagd. In de media ben je als bestuurder uit het bedrijfsleven ook maar een mening. Dan kun je beter binnen je eigen bedrijf met mensen de dialoog aangaan. Dat werkt.'

De voorhoede

Voor de meest concrete voorbereidingen op de uitdaging van het populisme moeten we toch naar de Haags Malietoren, het hoofdkwartier van VNO-NCW. De werkgevers hebben al eerder met het bijltje gehakt. Nadat zij Wilders en de PVV eerst maandenlang fel hadden bestreden, gooiden ze het in 2010 op een akkoordje met VVD en CDA, wat leidde tot gedoogkabinet-Rutte I. Ook nu hebben ze een plan, dat door de nieuwe voorman Hans de Boer (het populistisch gezicht van ondernemend Nederland) aan de man moet worden gebracht.

Wij moeten uit een heel ander vaatje tappen, zegt VNO-NCW-directeur Oudshoorn. 'We moeten als bedrijfsleven de politieke onvrede gaan adresseren. Dit bespreken we inmiddels ook met onze Europese zusterorganisaties. De politiek moet hier niet alleen voor staan. Wij dragen ook verantwoordelijkheid, want alle mensen, of het nu optimisten of pessimisten zijn, werken ook in onze bedrijven. Het gaat niet meer om een license to operate, maar om een duty to lead!'

VNO-NCW directeur Cees Oudshoorn: 'We moeten als bedrijfsleven de politieke onvrede gaan adresseren.' Beeld anp

Vandaar de afgelopen zomer gepresenteerde investeringsagenda NL Next Level, met thema's als de aanpak van de klimaatverandering, slimme mobiliteit, veiligheid en 'bruisende steden en dorpen'. Geen abstracte beleidsvisies, aldus Oudshoorn, maar concrete plannen die gericht zijn op economische groei en die gewone mensen banen en perspectief bieden in onzekere tijden. 'Het zijn de werkgevers die nu als een soort voorhoede zaken agenderen die we ook in de verkiezingsstrijd zullen zien terugkeren', meent SCP-directeur Putters.

Oplossing voor Wilders

Tegelijkertijd wordt ook in werkgeverskring nagedacht over hoe Geert Wilders na de verkiezingen van maart kan worden ingebed in de consensus van het aloude poldermodel. Spelers zijn de opties nog aan het aftasten, maar het lijkt duidelijk dat Wilders in het systeem moet worden gebracht, zeggen ingewijden. Wie weet wordt het straks een VVD-PVV-kabinet met gedoogsteun van 50Plus. 'Dat is de prijs die je betaalt voor accommodatie. We hebben in Nederland alles te verliezen. Dit is geen moment om revoluties te beginnen.'

De vraag is dan wel wat voor de werkgevers de 'krijtlijnen' zullen zijn: welke populistische thema's zijn onderhandelbaar en welke niet? Een Nexit-referendum ongetwijfeld zeker niet, net zoals diskwalificatie van minderheden, maar concessies over de gezondheidszorg of over de AOW-leeftijd misschien wel.

Het wordt, zeggen waarnemers, een enorme uitdaging die om groot politiek leiderschap vraagt, en om de bereidheid op bepaalde thema's je verlies te nemen. 'Zeker is dat een deel van wat de werkgevers afgelopen jaren hebben bereikt, zoals de herziening van de sociale zekerheid, zal worden teruggedraaid', zegt een analist. 'Je zult wellicht een soort recollectivisering gaan zien. In die zin kan het bedrijfsleven de verliezer zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden