Besturen voor een habbekrats

De SP maakt steeds meer kans op regerings-deelname, blijkt uit de peilingen. Maar kan de partij wel aan de juiste mensen komen? De afdrachtregeling - volgens SP-leider Roemer 'ons kroonjuweel' - maakt het er niet makkelijker op. 'Ik heb een gezin te onderhouden.'

De ingezonden brief van SP-raadslid Sandra Schrooyen met kritiek op de afdrachtregeling van de SP, vorige maand afgedrukt in deze krant, kon in haar directe politieke omgeving op veel begrip rekenen. 'Van raadsleden van andere partijen', zegt het enige SP-raadslid van de gemeente Hof van Twente. Voor het overige ontving ze veel boze mails van SP-leden en SP-raadsleden van andere afdelingen. Tot aan scheldkanonnades toe. 'Maar ik bén geen baantjesjager', herhaalt ze de woorden uit de ingezonden brief. Noch een graaier.


Een half jaar eerder stapte het Hilversumse SP-raadslid Karin Walters vanwege de afdrachtregeling uit de partij en ook zij ontmoette in haar naaste politieke omgeving veel sympathie. Veel partijen wilden haar wel inlijven en ze bleef ook raadslid. 'Het stemgedrag van Hart voor Hilversum bleek het meest overeen te komen met het mijne', zegt de voormalige SP-wethouder.


Ook zij kreeg bakken kritiek over haar heen, allemaal van SP'ers. 'Ik begrijp dat wel, als je de leden onwetend houdt', klinkt het berustend. 'De volledige afdrachtregeling is niet eens openbaar.'


Nee, dit wordt geen proeve van 'SP-bashen' zoals het partijbureau in Rotterdam nagenoeg elk vleugje van kritiek op de partij gebruikelijk samenvat. Sandra Schrooyen (46) is de SP trouw gebleven, onderschrijft de uitgangspunten en ook Karin Walters (46) is niet op slag renegaat geworden en wenst de partij niets dan goeds toe.


En ja, het gaat wéér over die afdrachtregeling van de SP die maakt dat politieke ambtsdragers (raadsleden, statenleden, wethouders, gedeputeerden, Kamerleden en - toekomstige? - kabinetsleden) verplicht een fors deel van hun 'salaris' afstaan aan de partijkas. Afhankelijk van de functie kan dat oplopen tot 75 procent van dat salaris.


'Ons kroonjuweel', vindt politiek leider Emile Roemer die afdrachtregeling. Tevens belangrijkste inkomstenbron van de SP. Als daaraan ook maar een beetje wordt gemorreld, zegt Roemer zijn lidmaatschap op.


Steeds vaker klinkt het geluid dat de afdrachtregeling, hoe sympathiek ook op het eerste oog, een bedreiging vormt voor de SP. Dat geluid komt van mensen die het beste met de SP voor hebben. Zoals Karin Walters, de ex-wethouder, en Sandra Schrooyen, raadslid en schrijfster van de gewraakte ingezonden brief. Twee hoogopgeleide vrouwen die dezelfde zorg hebben: de afdrachtregeling dreigt een barrière te worden voor gekwalificeerde mensen om actief te worden voor de partij.


Sandra Schrooyen is forensisch arts. Ze komt uit Oss, de stad van Jan Marijnissen. Ze heeft vaak SP gestemd en is een paar jaar actief lid. Sinds vorig jaar is zij het eerste en enige SP-raadslid in de gemeente Hof van Twente. Haar echtgenoot is huisarts, het gezin telt vier kinderen. Het prachtige witte patriciërshuis in Diepenheim, van de sloop gered door de huidige bewoners, valt niet te missen. Arts, groot huis en dan toch de afdrachtregeling ter discussie durven te stellen?


'De partijleiding suggereert steeds dat de regeling alleen maar problemen oproept bij SP-ers die zelf in financiële problemen zijn geraakt of die zich ineens als zakkenvullers manifesteren. Daar gaat het helemaal niet om!' De afdrachtregeling heeft tekortkomingen, is voor een deel principieel onjuist én kan potentiële SP-vertegenwoordigers afschrikken, vindt zij. 'Als je dan, zoals Roemer, alleen maar zegt dat je je lidmaatschap inlevert als dit kroonjuweel wordt afgeschaft, dan sla je iedere discussie dood.'


Discussie gesmoord

Dat doet de SP-leiding te vaak, vindt Schrooyen, discussies in de kiem smoren. 'Mag ik nog even beklemtonen dat ik graag actief ben voor de SP, dat ik geen enkel probleem heb met de ideologie, het gedachtengoed van de partij?'


Walters is informaticus. Cum laude afgestudeerd, woonachtig in Hilversum. Moeder van drie kinderen en nu werkzaam in de ICT in dienst van de gemeente Amsterdam. Haar echtgenoot werkt ook in de ICT. Van 2006 tot 2010 was ze wethouder in Hilversum. Ze had financiën in haar portefeuille. Toen de SP na de raadsverkiezingen van 2010 buiten het college viel, werd ze raadslid. Na een ruzie over de afdrachtregeling stapte ze in augustus vorig jaar over naar de partij Hart voor Hilversum.


'Ik verloor in 2010 mijn baan', vertelt ze achter een kopje koffie in een Hilversums café. 'Je krijgt wachtgeld, minus de vergoeding die ik als raadslid kreeg. Wat het voor financiële gevolgen heeft als je als SP-wethouder je baan verliest, is nergens in stukken van de partij te lezen. Ik heb een huis, ik heb een gezin te onderhouden.'


De oud-wethouder van Financiën rekende uit wat ze in zeven jaar tijd in de partijkas heeft gestort: 85 duizend euro. Ze vond het wel mooi geweest zo en vroeg om versoepeling, 'maatwerk' in SP-termen. 'Ik ging langs op het partijbureau in Rotterdam. Van het wachtgeld moest ik blijven afdragen. De belastingteruggave maakte ik niet meer over. Penningmeester Rosita van Gijlswijk zou het liefst elke mogelijkheid tot versoepeling terugdraaien. Bijvoorbeeld dat er rekening wordt gehouden met je vroegere, hogere salaris.'


De verhalen van Walters en Schrooyen zijn nagenoeg gelijk. De twee hebben het beste voor met de SP en vrezen dat de afdrachtregeling gekwalificeerde mensen afschrikt. Toen Walters nog SP-raadslid was, zag ze in haar Hilversumse afdeling dat de partij niet enkel aantrekkingskracht heeft op de mensen waarvoor ze zich het meeste inspant. 'Ik was heus niet de enige academicus. Een man uit de private equity-sector meldde zich als lid aan. Kom er maar bij, zeiden wij.'


Schrooyen zegt het zo: 'Ik gun de partij meer leden en meer betrokkenheid van mensen, maar ik denk wel dat de afdrachtregeling mensen op afstand kan houden. In mijn gemeente zijn vier artsen lid. Je krijgt te horen: ik stem wel op jullie, maar ik doe niet mee. Dat heeft deels te maken met angst om er voor uit te komen, maar ook met het feit dat als je echt actief wilt worden je in financiële zin misschien wel iets moet opgeven. Niet iedereen kan zich dat veroorloven.'


De zorg over de gevolgen van de afdrachtregeling is bij Walters en Schrooyen gegroeid, juist omdat de SP een steeds serieuzere bestuurderspartij is geworden. En misschien wel machtiger wordt. In peilingen stond de SP dit jaar even op één en nu nog steeds op forse winst. Dat verleidde Roemer begin januari tot de uitspraak dat de SP in de toekomst best kan regeren met de VVD. Eertijdse vijanden bestaan niet meer.


Bankgebouw als partijbureau

Het 'kapitaal'? De SP is meegegaan met de tijdgeest. Hetgeen bijna wordt gesymboliseerd door dat nieuwe partijbureau in Amersfoort. Dat is een voormalig bankgebouw. Van de Rabo. Toen de eigenaar en nu de hypotheekverstrekker.


Anderszins heeft de SP zich nog niet bevrijd van negatieve trekjes waarmee de partij door velen wordt geassocieerd, vinden Walters en Schrooyen: een gebrek aan transparantie en aan de ruimte tot interne discussie. Alle gedoe rond de afdracht is daarvan een illustratie, vinden zij. Wie ook maar iets aan de orde durft te stellen wordt te snel afgeblaft door de partijleiding.


Schrooyen: 'Na mijn eerste jaar raadslidmaatschap kreeg ik een brief van de SP met wat ik had afgedragen. Hoeveel ik had ontvangen voor die toch zeker 15 uur per week, hoeveel de partij daarvan had gekregen en wat ik nog als gift kon aftrekken van de belasting. Ik dacht; potver! Ik wil dat er beter wordt nagedacht over die regeling.


'Die gift aan de belasting, als ik dat met SP-leden bespreek is dat bij velen gewoon niet bekend. Ik ben er principieel op tegen. Als raadslid krijg ik een vergoeding, dat zijn publieke gelden. Een deel daarvan vloeit naar de partij, zogenaamd als gift. Dat kan weer worden afgetrokken, waardoor de belastingdienst geld misloopt.'


Walters wijst op een ander effect van de regeling: 'Veel ex-wethouders van de SP zijn niet meer actief voor de partij. Misschien kiezen ze er voor om wat anders te gaan doen om zo stilletjes te kunnen stoppen met het afdragen van een deel van hun wachtgeld aan de SP. Mensen met bestuurlijke ervaring blijven zo niet lang aan de partij verbonden.'


Met de opbrengst van de afdracht financiert de SP kaderscholingen ('Heb ik eerlijk gezegd niets geleerd') en landelijke onderzoeken en acties. Dan gaat het bijvoorbeeld om het aan de orde stellen van de salarissen van politiemensen.


Walters: 'Ik weet echt wel dat het door ons allen afgedragen geld niet in de zakken van de partijleiding terecht komt. Maar de vraag is of het goed wordt besteed. Ik ben politica in Hilversum en ik heb te maken met problemen in Hilversum. Als lokale SP'ers kun je toch het beste bepalen waar de nood het hoogst is?'


Schrooyen deelt die visie ten volle. Zij vraagt zich af wat het nut is van al die 'SP-onderzoeken' naar misstanden als onderbetaling van zorgpersoneel. 'Veel onderzoeksresultaten zijn te halen uit reguliere, goed uitgevoerde wetenschappelijke publicaties. Waar de kranten ook over schrijven. Als je dat leest heb je al genoeg om je bij de SP aan te sluiten.'


EEN RIJKE PARTIJ

De afdrachtregeling bepaalt meer dan 40 procent van de inkomsten, zo blijkt uit de laatste jaarrekening van de partij. Het kroonjuweel maakt de SP tot een rijke partij. In 2010 droegen de volksvertegenwoordigers en leden van het openbaar bestuur bijna 4 miljoen euro af aan de partijkas. De SP heeft genoeg vermogen om 5,4 miljoen euro te betalen voor het nieuwe partijbureau dat in juni in Amersfoort wordt betrokken.


Amersfoort, dat ligt mooi centraal. Van daaruit kunnen landelijke partijbestuurders gemakkelijker plaatselijke afdelingen bereizen waar de afdrachtregeling tot problemen leidt. Sinds een jaar of tien is dat steeds vaker het geval. Lang deed de partijleiding die problemen af als 'incidenten'. Maar sinds enkele maanden is de toon anders. Na het zoveelste incident rond een raadslid dat tevergeefs om (tijdelijke) versoepeling van de regeling verzocht (na twintig jaar lid te zijn geweest van de SP zit Anita Oerlemans op eigen titel in de gemeenteraad van Veghel) sprak landelijk partijsecretaris Hans van Heijningen plots van 'een reëel probleem'. De landelijke penningmeester Rosita van Gijlswijk voegde daar onlangs aan toe: 'We zijn de afdrachtregeling aan het evalueren.'


Perikelen met de verplichte afdracht aan de partij berokkenen de SP te veel imagoschade, zo lijkt de partijleiding te beseffen. Bij het volgende partijcongres, 2 juni in Breda, staat de regeling op de agenda. In 2003 botste Tweede Kamer-lid Ali Lazrak met de partijleiding over de afdrachtregeling. Dat leidde toen tot woedeaanvallen van Jan Marijnissen, afsplitsing door Lazrak, een rimpeling binnen de partij. Uiteindelijk kwam de SP zelfs sterker uit deze strijd toen bleek dat Lazrak, die inmiddels het volle salaris opstreek, zich in de drie jaar nadien zelden of nooit in de Kamer vertoonde.


Lazrak was, kortom, de gevreesde 'zakkenvuller' annex 'graaier', stelde de SP vast. De bedoeling van de afdrachtregeling is nu juist dit type mens buiten de deur te houden. Politieke vertegenwoordigers van de SP staan verplicht (met handtekening en al) een deel van hun 'salaris' af aan de partijkas opdat de vele vrijwilligers ook eens een bloemetje kunnen krijgen. Met de afdrachten kunnen bovendien de vele kaderscholingen, folder- en andersoortige acties en eigen onderzoeken naar misstanden worden gefinancierd. Geen partij die daarin zo actief is als de SP.


Zij die de SP gaan vertegenwoordigen in bijvoorbeeld de gemeentepolitiek moeten verplicht op kaderscholing. 'Het eerste agendapunt tijdens zo'n weekend is de afdrachtregeling', herinnert Karin Walters zich van 2006, het jaar waarin zij wethouder werd in Hilversum. Zes jaar later is Walters overgestapt naar een andere partij vanwege haar kritiek op de afdrachtregeling. Onlangs trad ook raadslid Simon Polman in Lelystad uit de fractie. Hij werd zelfs geroyeerd. Polman wilde (een deel van) zijn raadsvergoeding niet meer aan de partij afstaan, stak die niet in eigen zak, maar doneerde die aan de voedselbank.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden