Bestrijd het groeiende narcisme onder scholieren

Jeugdigen en jongvolwassenen doen veel meer dan vroeger een beroep op de hulpverlening. Het regent diagnostische etiketten zoals ADHD, PDD-NOS, Asperger en dyslexie....

Mijn projectgroep aan de Radboud Universiteit Nijmegen heeft mensen ondervraagd die voor hun werk al ten minste twintig jaar in direct dagelijks contact staan met anderen. Een onderdeel van deze studie is uitgevoerd onder docenten, politieagenten, treinconducteurs en huisarts-assistenten. Voor dit artikel beperk ik me tot de uitspraken van leerkrachten aan diverse typen Nederlandse middelbare scholen. Hun observaties stemmen overeen met die van de andere beroepsgroepen.

Aan de leerkrachten werd gevraagd een typische leerling van twintig jaar geleden en een typische leerling van tegenwoordig te beschrijven. Praktisch allen constateerden ze een toename in assertief en extravert gedrag, en een versterkte materialistische houding: de klas van tegenwoordig zit vol met consumenten.

Wanneer een leerling iets te melden heeft, roept hij of zij dat nu hardop in de klas. De huidige leerlingen gedragen zich, zeggen de leraren, mondiger, vrijer, opener en ook gemakzuchtiger. Ze hebben hun hart op de tong: ze uiten zowel hun kritisch als hun opbouwend en positief commentaar sneller dan vroeger. In de klas eten, drinken en kauwgom kauwen, is tegenwoordig normaal.

De leerkrachten zeggen dat jongeren in toenemende mate hun prioriteiten buiten school leggen. Ook wijzen sommigen op toegenomen agressief , impulsief en egocentrisch gedrag . Kortom: het narcisme onder jongeren neemt toe.

De leraren verklaren de door hen geconstateerde gedragsveranderingen bij jongeren uit de veranderde sociale omgeving. Van jongeren wordt meer zelfstandigheid verwacht dan vroeger. Hun keuzemogelijkheden zijn uitgebreid. De aantrekkelijkheid van de multimediale wereld heeft ertoe geleid dat buitenschoolse activiteiten interessanter zijn geworden dan voorheen. Ook zijn bijbaantjes populair: die maken het mogelijk te shoppen. Geld is belangrijker geworden dan school.

Jongeren kunnen tegenwoordig moeilijker hun aandacht bij een onderwerp houden, omdat er zo veel is wat hen kan afleiden. Slaaptekort en stoornissen als ADHD liggen op de loer. Wat de zaak nog verergert, zeggen de leerkrachten, is het ontbreken van structuren en regels. Het lijkt erop dat ouders steeds minder grip hebben op hun kinderen, die steeds meer hun eigen gang gaan.

Onderzoek San Diego
Deze constateringen staan niet op zichzelf. Een onderzoeksgroep aan de universiteit van San Diego heeft aan de hand van een vragenlijst de mate van narcisme vastgesteld bij meer dan 16 duizend Amerikaanse studenten. Ze beschikte over scores uit 1979 en 2006.

Onderzoek San Diego
Tweederde van de studenten scoorde in 2006 bovengemiddeld; in 1982 was dat 30 procent minder. De toename van de score op narcistische trekken betekent dat veel meer jongeren zichzelf centraal stellen dan vroeger, dat ze extroverter zijn, impulsiever, en dat zij minder oog hebben voor anderen in hun sociale omgeving.

Onderzoek San Diego
De Amerikaanse onderzoekers vrezen dat het narcisme een voorbode is voor een toename in egocentrisme. Om dat af te wenden, suggereren ze dat ouders hun kinderen niet langer moeten voorspiegelen dat ze bijzonder zijn.

Onderzoek San Diego
Onderzoeksgegevens als deze zijn (nog) schaars, maar bevestigen wel het vermoeden dat narcistische accenten in de persoonlijkheid toenemen. Dat geldt ook voor ander onderzoek van dezelfde wetenschappers.

Onderzoek San Diego
Zij bestudeerden recentelijk via internet de invloed van cultuur en leeftijd op het narcisme in de persoonlijkheid. 3445 mensen vulden de narcismelijst in. Veel deelnemers aan het onderzoek waren jong, de meeste waren blank, groepen uit andere culturen waren klein (al waren het er toch nog wel een paar honderd).

Onderzoek San Diego
De wetenschappers constateerden een verloop naar gelang de leeftijd: hoe jonger, hoe narcistischer. Wat etnische achtergrond betreft, waren er ook verschillen.

Onderzoek San Diego
Aziaten rapporteerden de laagste narcisme-score, gevolgd door Spaans-sprekenden en blanke Amerikanen. Zwarte Amerikanen scoren het hoogst op narcisme.

Onderzoek San Diego
De scores werden daarnaast uitgesplitst naar vijf regio’s. De hoogste narcisme-score had de Verenigde Staten, gevolgd door Europa, Canada, Azië en het Midden- Oosten. Mannen scoorden overigens hoger op de schaal voor narcisme dan vrouwen. Er zijn dus aanwijzingen dat het narcisme groeit, en dat hangt samen met een aantal ontwikkelingen.

Onderzoek San Diego
Zo ontbreken sinds de jaren zestig de richtingaanwijzers voor opvoeding en gedrag die mensen aangereikt kregen door respectievelijk de kerk, een ideeënstelsel met betrekking tot opvoeding en vorming, en een ideologie die wortelde in een zuil zoals de vakbeweging of een politieke stroming. Ouders verwachten nu vanuit school meer hulp bij de opvoeding van hun kinderen, en vragen vaker advies aan hulpverleners.

Onderzoek San Diego
Leerlingen vinden het op hun beurt moeilijk zelf verantwoordelijkheid te nemen, en vragen zich vaker dan vroeger af wie ze zijn en wat ze nou eigenlijk willen. Die onzekerheid is goed te begrijpen. De beslissingen die zij moeten nemen voor een type opleiding en een beroep, zijn voor hen veel lastiger dan voor eerdere generaties. De keuzemogelijkheden zijn exponentieel toegenomen, maar tegelijk wordt de autoriteit van degenen die bij het kiezen kunnen helpen, betwist.

Onderzoek San Diego
Vroeger twijfelde de leerling er niet aan dat de leraar de waarheid sprak. Nu moet leerkrachten alles wat zij beweren, goed onderbouwen.

Onderzoek San Diego
Bovendien is het respect voor de leraar veel minder geworden, en is de afstand tussen leraar en leerling kleiner dan vroeger. Daar komt bij dat de school kwetsbaarder is geworden. Gebroken gezinnen zorgen ook op scholen voor problemen en verstoren de toch al gebrekkige structuur.

Ik ben slachtoffer
Omdat tegenwoordig alle beschrijvingen van psychische stoornissen op internet staan, worden hulpverleners voortdurend geconfronteerd met mensen die hun diagnosen al gesteld hebben, en alleen maar om bevestiging komen vragen: kijk eens, ik ben slachtoffer!

Ik ben slachtoffer
De beschikbaarheid van etiketten betekent niet dat stoornissen ook echt meer voorkomen. Wel worden er meer stoornissen ge- diagnosticeerd en aangewezen als oorzaak voor een bepaald probleem. Gezien de eisen die in onze samenleving aan gedrag worden gesteld en het verhoogde stressniveau dat hiermee samenhangt, vallen onvolkomenheden eerder op. Denk in dit verband aan gedragsstoornissen als ADHD, dyslexie en PDD-NOS.

Ik ben slachtoffer
Met deze stoornissen is iets opvallends aan de hand: wie ze heeft, wordt in ons onderwijssysteem op een merkwaardige wijze beloond. Deze beloning lijkt in de plaats gekomen van de vroegere impliciete, systematische frustratie die zelfredzaamheid in de hand kan werken.

Ik ben slachtoffer
Dyslectische kinderen krijgen op veel middelbare scholen extra tijd bij proefwerken en mogen spelfouten blijven maken – ze hebben tenslotte een handicap.

Ik ben slachtoffer
Sommige kinderen en jongeren met een dyslexieverklaring krijgen geld uit speciale fondsen voor gehandicapten. Jongeren met ADHD kunnen met een persoonsgebonden budget een ‘organiser’ inhuren. Schijnbare oplossingen worden van buitenaf aangereikt, en niet meer met behulp van training en zelfcontrole van binnenuit gestimuleerd. Zo komt de nadruk te liggen op prothesen die het gedrag aanvullen en bevestigen, in plaats van op opvoeding en training die de psychische patronen doorbreken.

Ik ben slachtoffer
Een tekort of zwakte wordt zo geaccepteerd in plaats van aangepakt. Impliciet of expliciet slachtofferschap treden in de plaats van inspiratie om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de zwakke plek, en alle mogelijke energie te verzamelen om hierin, met gerichte adviezen, verbetering aan te brengen.

Ik ben slachtoffer
Er wordt niet meer met kracht uit het hoofd geleerd waar de d’s en t’s horen. In plaats daarvan helpen populaire diagnosen het kind passief te worden en af te wachten welke hulp nu weer wordt aangeboden. Zij hebben tenslotte recht op hetzelfde als alle anderen, en moeten daarvoor niet meer inspanning hoeven te leveren. Over narcisme gesproken.

Ik ben slachtoffer
De populaire diagnosen fungeren voor sommigen als een time-out in een moeilijk vol te houden ratrace. De toegenomen narcistische trekken zijn daarom ook te zien als een antwoord op de eisen die de hedendaagse samenleving stelt aan jongeren met betrekking tot zelfstandigheid, keuzes maken, ondernemingszin enzovoorts.

Ik ben slachtoffer
Door het inschakelen van zorg- ouders, crèches en vaders in de zorg voor jonge kinderen, verdunt de unieke hechtingsrelatie met één ouder en neemt het narcisme toe. Dat valt jongeren nauwelijks te verwijten; het zijn ouders en opvoeders die die trend kunnen keren.

Ik ben slachtoffer
Zij kunnen tegenwicht bieden tegen narcisme door de gehechtheid aan één ouder te versterken; door zoals in Zweden moeders (of vaders) anderhalf jaar ouderschapsverlof te geven. Een versterkte gehechtheid in de vroege kindertijd vergroot de kans dat de latere volwassene een beter evenwicht ontwikkelt tussen de oriëntatie op het zelf en op de ander. Respect voor anderen en de invloed van het eigen geweten op het gedrag nemen met een versterkte hechting toe.

Ik ben slachtoffer
Voorts kunnen opvoeders van kinderen in de kleuter- en basisschoolleeftijd proberen hun gevoelens van trots iets beter onder controle te houden. Ze kunnen het kind, gewapend met een tekening van school, niet alleen maar de hemel in prijzen, maar ook aangeven hoe en wat er nog beter kan. Het kind waant zich dan niet steeds een Miró of Picasso, en leert beter omgaan met de werkelijkheid.

Ik ben slachtoffer
Die confrontatie van de narcistische fantasie met de realiteit is gunstig voor de psychologische ontwikkeling en voor de ontwikkeling van de jonge hersenen.

Invloed ouders
De vroegkinderlijke periode is voor de vormgeving van deze psychische patronen van groot belang en wordt gemakkelijk onderschat. De ouders of verzorgers zijn en blijven cruciaal bij de ontwikkeling van de persoonlijkheid. Ze beïnvloeden de manier waarop hun kind als jongere en volwassene omgaat met anderen en zich verhoudt tot zichzelf.

Invloed ouders
In de levensfase tussen 10 en 20 jaar is de grootste klus van de ouders – vooral bij kinderen die gedragsmoeilijkheden hebben – de hechtingsrelatie overeind te houden. Zo blijven ze grote invloed houden op hun kind.

Invloed ouders
Dit kost veel inspanning, veel empathie, veel tijd en soms ook krachtig optreden. In plaats van de vaak al te gemakkelijk geclassificeerde ziekte of stoornis te bevestigen en versterken, moeten kinderen worden geholpen zelf verantwoordelijkheid te nemen voor hun kwetsbaarheden en eraan te werken, indien nodig met goede hulp.

Invloed ouders
Psychologen en psychiaters gaan veel te onkritisch om met de huidige modieuze etikettenplakkerij. Zij spannen zich onvoldoende in voor een grondige en kwalitatief betere psychodiagnostiek en voor gerichte advisering, die tot zelfredzaamheid kan leiden.

Invloed ouders
Ook ligt hier een taak voor de maatschappij, met name voor scholen, universiteiten en de media: bied jongeren in plaats van ziekten en stoornissen een identiteit aan. Geef ze het gevoel dat ze welkom zijn, dat er een plaats voor ze is vrijgehouden in de school, in de samenleving en in de cultuur, en help ze deze plek te vinden.

Invloed ouders
Houd op hen in een narcistisch slachtofferschap te bevestigen, maar toon in plaats daarvan betrokkenheid en stimuleer zelfstandigheid. Houd tegelijkertijd jongeren aan heldere regels; dit versterkt hechting en vermindert narcistische trekken, omdat ze leren rekening te houden met anderen. Zorg dat er gezonde voorbeelden zijn met wie ze zich kunnen identificeren. School, media en politiek moeten jongeren serieus nemen en goed met ze communiceren.

Invloed ouders
Een belangstellende houding helpt ze hun sterke en zwakke kanten te ontdekken. Dat stimuleert hun autonomie, en niet hun ziektegedrag. Zo kunnen jongeren het gevoel krijgen dat ze invloed hebben op de samenleving, en verdwijnen hun al te sterke narcistische trekjes naar de achtergrond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden