Beste Hedwig Fijen,

Open brief aan manifesta-directeur Kunst

Na de vliegtuigcrash in Oekraïne moet Manifesta-directeur Hedwig Fijen beslissen: gaat de biënnale in St.-Petersburg door of niet. De tijd van vrijblijvend gediscussieer is voorbij, meent Rutger Pontzen in een open brief.

Extreme tijden vragen om extreme standpunten. En de afgelopen dagen waren extreem: een vliegtuig van Malaysia Airlines met daarin veel Nederlanders werd neergehaald. De komende weken en maanden zullen niet minder extreem zijn: de identificatie van de lichamen, de talloze begrafenissen, het blijvende verdriet. En door het onderzoek naar de oorzaak, de opsporing van de daders en de mogelijke berechting.


De precieze omstandigheden waaronder vlucht MH17 is neergehaald blijven, zonder harde bewijzen, natuurlijk onzeker. Wie de daders zijn en wat de betrokkenheid van Rusland en Poetin daarbij is. Maar wie ook precies de trekker heeft overgehaald om het dodelijke projectiel af te vuren, zonder de Oost-Oekraïnepolitiek van Poetin had het Maleisische vliegtuig gewoon zijn bestemming gehaald.


Ik schrijf u hierover omdat Manifesta, waarvan u directeur bent, door deze gebeurtenissen bij die Russische Oekraïne-politiek betrokken is geraakt. Ongevraagd, maar niet minder navrant. Zo navrant dat ik meen dat u daaruit consequenties moet trekken. Ofwel, door uw kritiek duidelijk te laten blijken. Of, mocht dat geen gehoor krijgen, de ultieme stap te nemen door de samenwerking te beëindigen.


Twee jaar geleden maakte Manifesta trots bekend dat het voor haar 20-jarige bestaan domicilie in St.-Petersburg zou krijgen. De nomade-biënnale die eerder op locaties als Luxemburg, Rotterdam en Murcia te zien was geweest, opende drie weken geleden inderdaad zijn deuren in de Hermitage, een van de oudste en grootste musea ter wereld. Dat ging niet zonder slag of stoot.


In aanloop was er veel kritiek op de keuze voor Rusland. Homo's worden er gediscrimineerd en in elkaar geslagen. Artistieke vrijheid kan er niet worden gewaarborgd. En dan was er de annexatie van de Krim en Poetins destabilisatiepolitiek in Oost-Oekraïne.


De Manifesta-organisatie kreeg het te verduren, maar besloot toch 'te gaan'. Homo-organisatie COC, kunstcritici van de AICA en Russische kunstenaars gaven u daarin gelijk. Omdat door een boycot en het niet aanwezig zijn de homohaters, kunstbeknotters en aanhangers van Poetins Groot-Ruslanddroom ongemoeid hun werk zouden kunnen voortzetten. En dat was niet de bedoeling. Wilde je wat betekenen, zo luidde de redenatie, dan moest je ín Rusland zijn. En niet thuis op de bank blijven zitten.


Manifesta heeft zich altijd gepresenteerd als een organisatie die het engagement hoog in het vaandel heeft. Het beroept zich op een grondige voorbereiding, veel onderzoek, een nauwkeurige selectie van curator en kunstenaars, waaruit een sterke verbondenheid spreekt met de stad of regio waar het verblijft. Met als oogmerk: de 'geo-politieke en socio-economische' veranderingen van Europa in beeld te brengen. En deze veranderingen kritisch te onderzoeken.


Dat bleek door de opzet van de tentoonstelling in Nicosia, waar een kunstacademie zou worden opgericht, uitgerekend op de omstreden grens van het Turkse en Griekse deel van Cyprus. Dat blijkt uit de keuze voor Zürich als pleisterplaats voor Manifesta 11 in 2016, waar het uitgangspunt de huidige perikelen in de financiële wereld zal zijn. In Rusland zou het debat gaan over het belang van eigentijdse kunst in een stad die cultureel wordt gedomineerd door dans, klassieke muziek en literatuur. Het zou ook gaan over artistieke vrijheid, homorechten én de ontwikkelingen in Oekraïne.


Dat Manifesta zijn tenten in het prestigieuze Hermitagemuseum kon opzetten was, buiten de volharding van de Manifesta-organisatie zelf, vooral aan één man te danken: Mikhail Piotrovski, de directeur van de Hermitage. Begrijpelijk dat hij in een statement van Manifesta, als reactie op alle kritiek tijdens de voorbereidingen, als eerste werd bedankt 'voor al zijn persoonlijke moedige ondersteuning'. Daarnaast stond er geschreven dat Manifesta een lans wilde breken voor iedereen die op zoek is naar 'vreedzame en niet-geweldadige oplossingen' als het gaat om de 'complexe situatie' in de Krim en Oekraïne.


De combinatie van 'Piotrovski', 'vreedzaam' en 'Oekraïne' blijkt een op zijn zachtst gezegd ongelukkige te zijn. Vooral omdat Piotrovski een openlijk en erkend aanhanger is van Poetins Groot-Rusland-doctrine, ook als het gaat om diens bedoelingen met Oekraïne. In de Financial Times van 6 juni zei hij stellig: 'Ik steun de politiek van onze president. Ik ken hem goed. [...] Hij speelt een goed, belangrijk mondiaal spel'.


In deze krant liet u weten over deze uitspraak 'zeer verbaasd' te zijn. 'Dit maakt het voor ons moeilijker.' Maar van enige afkeuring over diens uitlatingen was niets te horen. Wat begrijpelijk is: hij is de man die uw organisatie en alle kunstenaars de Hermitage heeft ingeloodst. Neemt niet weg dat in Piotrovski een dubbelhartige ziel huist: hij staat voor de vrijheid van de kunst én voor de destastreuze expansiepolitiek van 'onze president'. Hij omhelst evenzeer ú als Vladimir Poetin. Vraag is: zou je dat wel moeten willen?


Door de gebeurtenissen van de afgelopen week is die vraag nijpender geworden. Want wat ook speelt: Manifesta is een van oorsprong Nederlandse organisatie. Opgericht door de Rijksdienst Beeldende Kunst in 1991. Met een hoofdkantoor in Amsterdam. Een mooi initiatief dat Nederland neerzet als een meer dan gewone geïnteresseerde in buitenlandse ontwikkelingen. Bovendien: prominent op de tentoonstelling in de Hermitage-gebouwen is het werk te zien van drie prominente Nederlandse kunstenaars: Marlene Dumas, Rineke Dijkstra en Erik van Lieshout. Hun aanwezigheid onderstreept het belang van een (tot nu toe) goede relatie tussen Rusland en Nederland.


Maar omdat er nu in het buitenland 194 landgenoten om het leven zijn gekomen, als gevolg van een 'geo-politieke en socio-economische' koers die Rusland in Oost-Oekraïne wil varen, maakt het voor een Nederlandse organisatie, met een eigen verantwoordelijkheid, extra urgent te reageren.


In het statement dat gisteren naar buiten is gebracht, toont de organisatie van Manifesta medeleven met het ondraaglijk leed dat is aangedaan. Maar tegelijkertijd neemt het geen initiatief zelfstandig protest aan te tekenen tegen het Oekraïnebeleid van Poetin. Ik vind dat vreemd.


Manifesta heeft meerdere keren laten weten dat de intenties van de biënnale, buiten het tonen van kunst, ook 'debat, onderhandeling, beschouwing en diplomatie' zijn. Dat is mooi geformuleerd. Maar omdat extreme tijden om extreme standpunten vragen, komt er soms een einde aan al dat debatteren, onderhandelen, beschouwen en diplomatiek doen.


Voor een organisatie die zich juist wil richten op de veranderingen binnen een vernieuwd Europa, is het van belang dat al die stellige voornemens niet verzanden in vrijblijvendheid. Echte betrokkenheid toont zich meer dan in een papieren uitspraken. En dan is het goed om man en paard te noemen en conclusies te trekken die duidelijke consequenties hebben. En daarin initiatief te nemen.


Kunst loopt voorop. Het heeft lef. Steekt zijn nek uit. Spreekt waar anderen zwijgen. Zo was het toch? Dat waren toch ook de motieven van Manifesta om uiteindelijk, tegen alle kritiek in, naar St. Petersburg te gaan? Ondanks de dreigende boycot. Ondanks of juist vanwege de anti-homowetten; op het gevaar af gecensureerd te worden. Omdat er iets aan de kaak te stellen was. Voor 'kritische reflectie', een 'open discussie', het engagement met mensen 'die solidarieit nodig hebben'.


Dat engagement zou Manifesta ook met de slachtoffers van de aanslag op het vliegtuig kunnen hebben. Met als consequentie dat u openlijk afstand neemt van de Poetin-politiek en de sympathie die Mikhail Piotrovski daarvoor heeft. Of dat Piotrovski publiekelijk afstand neemt van zijn Poetin-sentimenten. Biedt dat geen soelaas, dan blijft er maar een andere uitweg over.


In het interview met de Volkskrant zei u, in aanloop van de opening, 'wel honderd keer' te hebben gedacht ermee te stoppen. En dat u 'van dag tot dag' bekijkt of die beslissing alsnog niet genomen moet worden.


Zo'n dag lijkt me vandaag aangebroken.


Vriendelijke groet,


Kelderkatten


Negen weken verkeerde Erik van Lieshout in de catacomben van de Hermitage. Doel: de katten er te bestuderen die het museum muisvrij moeten maken. Als eerbetoon voorzag hij de dieren van nieuwe onderkomens, krabpalen en 'bedden'. Terwijl Van Lieshout ook nog een heuse tentoonstelling voor ze inrichtte, waarvan een van de posters het opschrift kent: Pussy Riot.


Homo-ode


Het is gedurfd én prachtig geschilderd: de 16 portretten die Marlene Dumas maakte van homoseksuele kunstenaars, schrijvers, musici, wetenschappers en journalisten. Onder wie bekende namen als Pjotr Tsjaikovski, James Baldwin en Youri Egorov. De gouaches hangen nota bene in het meest prestigieuze museum van Rusland: de Hermitage in St.-Petersburg. Op de plek waar normaal het werk van Matisse hangt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.