Bestaat de lone wolf wel?

Als een mysterieuze schaduw doemt het woord vaak op, na een terroristische aanslag door een eenling: de lone wolf. Ook nu weer na de bloedige aanslag op een gayclub in Orlando, uitgevoerd door de 29-jarige Amerikaan Omar Mateen. Maar zo alleen zijn ze helemaal niet, stelde onderzoeker Paul Gill begin vorig jaar al in een artikel in de Volkskrant. Lees het hieronder terug.

Beeld Io Cooman

Timothy McVeigh, Amedy Coulibaly, Anders Breivik. Drie mannen die doden op hun geweten hebben die de wereld schokten. Ze hadden totaal verschillende motieven, maar een gemeenschappelijke eigenschap: alle drie zijn ze getooid met de tot de verbeelding sprekende titel lone wolf - een eenzame terrorist die op eigen houtje zijn gruweldaad plant en uitvoert. Wat het ongelooflijk lastig maakt voor inlichtingendiensten om ze op tijd op te sporen.

Omar Mateen, is door de FBI geïdentificeerd als de enige dader van een aanslag op een gayclub in Orlando, op 12 juni 2016. Daarbij vielen zeker 50 doden. Mateen betuigde in een telefoontje aan 911 zijn steun aan terreurorganisatie IS. Die claimde vervolgens de aanslag. Beeld MySpace

Tot nu toe was ons beeld van deze figuren vooral anekdotisch. Maar dankzij een uitgebreide studie van Paul Gill (University College of London) naar meer dan honderd lone wolves, kantelt het standaardverhaal over de eenzame terrorist, die vanuit het niets lijkt toe te slaan.

Maar al te vaak blijken andere personen op de hoogte te zijn van de frustraties van de lone wolf. 'De daders lekten vooraf cruciale informatie over hun intenties', vertelt Gill. 'In zo'n 60 procent van de gevallen wist hun familie of directe netwerk zelfs iets behoorlijk specifieks over het terreurplot. Bijvoorbeeld: 'Ik ga een aanslag plegen op X.' Of: 'Er staat iets te gebeuren op dinsdag.'

'Dat verraste ons enorm, want een van de redenen dat we dit onderzoek deden, was juist omdat inlichtingendiensten die we spraken (het Amerikaanse ministerie van Homeland Security financierde het onderzoek, red.) met hun handen in het haar zaten. Hoe kun je lone wolves überhaupt verslaan? De heersende theorie was dat het kluizenaars zijn, die met niemand praten. Dat blijkt absoluut niet het geval te zijn.' Sterker nog, een meerderheid praatte niet alleen met de directe omgeving, maar produceerde van tevoren openbare statements over hun ideologie, in de vorm van brieven aan kranten, uitingen op webfora of zelfgeknutselde folders.

Waarom zijn ze zo open, met het risico dat hun plannen verijdeld worden? Om verschillende redenen, denkt Gill. 'Soms proberen ze anderen te rekruteren voor hun doel. Of ze doen het om vrienden te waarschuwen, zo van: je kunt beter niet naar die en die plek gaan. Maar de belangrijkste motivatie is dat ze propaganda willen maken voor hun politieke doel; ze zijn bang dat ze anders zullen worden afgeschilderd als een willekeurige psychopaat. Nee, ze willen juist om hun daad herinnerd worden - soms schrijven ze, zoals Breivik deed, dat ze een bepaald aantal slachtoffers willen overtreffen.'

Paul Gill. Beeld .

Tarik Z.

Types als Tarik Z., de man die gewapend de NOS-studio binnendrong, rekent Gill namelijk niet tot de lone wolves. 'Die komt op mij over als een verward iemand, met enkel persoonlijke motieven. Het feit alleen al dat hij meteen zijn wapen neergooide toen de politie kwam en dus niet wilde sterven voor een hoger doel, bewijst dat we met iets anders te maken hebben dan de recente aanslagen.'

Vaak blijken daders contact te hebben met een bredere beweging, soms maakten ze zelfs deel uit van de commandostructuur van een terroristische organisatie. Heeft het nog wel zin om te spreken van lone wolves? 'Alleen in de zin van lone actors', legt Gill uit. 'Dat wil zeggen dat ze de uitvoering van hun terreurdaad voor eigen rekening nemen. Maar niemand radicaliseert in een vacuüm, liggend in bed. Je neemt ideologisch materiaal tot je, al dan niet online, je spreekt met anderen, al dan niet online. Veel van deze lone actors waren diep geworteld in een bredere beweging.'

Dat gaat verder dan alleen contacten. Ook training en hulp bij het verkrijgen van wapens komt voor. Tot het repeteren van de aanslag aan toe.

Hardnekkig imago

Waar komt dat hardnekkige imago van de lone wolf dan toch vandaan? 'Ik vermoed dat dit beeld, dat je ook bij inlichtingendiensten terugvindt, gebaseerd is op Ted Kaczynski, de Unabomber (stuurde vanuit zijn boshut in Montana dodelijke bombrieven, red.). Die leefde zowel geografisch als sociaal gezien extreem geïsoleerd en deed alles zelf. Hij is het prototype van de lone wolf, maar beslist niet de gemiddelde.'

Ook lijkt het beeld van de ongrijpbare eenzame wolf autoriteiten weleens handig uit te komen, wanneer ze - ondanks beschikbare informatie - een fatale actie (denk aan de moord op Theo van Gogh) niet hebben kunnen voorkomen. De 31-jarige wetenschapper knikt. 'Precies.'

Tegelijk waarschuwt hij voor al te makkelijke kritiek. 'Het is ook ongelooflijk moeilijk. Sommige van de daders die ik onderzocht, waren inderdaad in het vizier van antiterreurdiensten, maar dat geldt voor zo veel mensen. Het aantal potentiële bedreigingen overstijgt het aantal dat je rond de klok in de gaten kunt houden verre. Je hebt cruciale partjes informatie nodig om iemand hoger op de lijst te kunnen zetten.

'Neem de gebroeders Kouachi in Frankrijk. Een buurvrouw heeft tegen een Canadese krant gezegd dat zij en haar man een poos voor de aanslag wantrouwend waren geworden, hun appartement waren binnengedrongen en er een lading wapens hadden aangetroffen. Maar uit angst voor de twee hadden ze het niet gemeld aan de politie. Anders was er zeker een rood lampje gaan knipperen bij de inlichtingendiensten.'

'Ted Kaczynski, de Unabomber is het prototype van de lone wolf, maar beslist niet de gemiddelde' Beeld ANP

Mentale gesteldheid

Niettemin, ook dat laatste is soms nog twijfelachtig, erkent Gill. 'De vraag is: komen alle data bij elkaar op dezelfde plaats en op dezelfde tijd? Vrijwel elk parlementair onderzoek na een aanslag doet de aanbeveling dat overheden meer met elkaar moeten praten. Het blijven bureaucratische, grote organisaties; soms weet de rechterhand niet wat de linker doet.'

Bovendien, benadrukt hij, gaat het altijd om the perfect storm, een combinatie van factoren, voordat iemand echt toeslaat. 'Het is een mix van persoonlijke frustraties, een politiek of ideologisch gemotiveerd doel plus de capaciteit en gelegenheid om de actie uit te voeren. Ik erger me aan golden bullet-verklaringen die je steevast kort na terreuracties ziet opduiken, waarbij alles wordt gereduceerd tot één oorzaak, zoals religie óf een psychiatrische aandoening. Nee, het is én dit, én dat.'

Mentale gesteldheid speelt geregeld een rol: zo'n 30 procent heeft een geschiedenis van psychische problemen. 'Dit was voor mij de andere verrassing van dit onderzoek', aldus Gill. 'Met mijn collega Emily Corner heb ik dat afgezet tegen terroristische netwerken, daarin heeft slechts 5 procent een historie van psychiatrie. We denken dat labiele personen er door de leiding worden uitgefilterd. Het percentage onder lone actors is dus bijzonder hoog.'

Ook blijkt een relatief groot percentage van de daders een bekeerling te zijn of zijn er stressfactoren in het spel, zoals geldnood of baanverlies.

Meer samenwerken

Wat betekent dit alles voor de bestrijding van radicalisering en terreur? 'Dat inlichtingendiensten meer moeten samenwerken met psychiatrische klinieken, maar ook met gevangenissen en maatschappelijk werk. Allemaal instanties die persoonlijk contact hebben met cliënten die potentieel gevoelig zijn voor extremistische ideeën. Die samenwerking is niet alleen lastig voor psychiatrische instellingen, maar ook voor diensten, omdat hun infrastructuur traditioneel gericht is op het onderscheppen van communicatie binnen groepen, zodat ze complotten kunnen oprollen.

Je moet in een vroeg stadium ingrijpen, omdat ze in de uitvoering wel alleen zijn. Wat de zaak verder compliceert, is dat er geen eenduidig profiel van de lone wolf bestaat. Van alleenstaande werkloze met lagere school, tot gehuwde academicus met kinderen, een bonte verzameling individuen doemt op uit de studie. Je zou daarom zeggen dat het weinig toevoegt als inlichtingendiensten ongericht in grote databestanden mogen zoeken, zoals na de aanslagen in Parijs nog krachtiger wordt bepleit.

Gill wil geen stelling nemen in dat debat, maar plaatst wel een kanttekening. 'Het gevaar van Big Data is dat je vaak vals alarm krijgt. Je moet echt weten welke data je nodig hebt, anders krijg je tonnen vol ruis, terwijl je naar dat ene signaal zoekt. Lukraak data verzamelen is niet genoeg, al beseffen inlichtingendienst dat zelf heus wel.'

Hoogopgeleid

Lang moest de wetenschap het zonder kwantitatief onderzoek doen, maar de ironie is dat met het aantal aanslagen ook de kennis over terrorisme groeit. Zo vond Gill behalve overeenkomsten ook significante verschillen tussen de drie onderzochte groepen lone actors: extreem-rechts (zoals McVeigh), single issue (bijvoorbeeld anti-abortus) en Al Qaida-geïnspireerd. De laatste groep is jonger, hoger opgeleid en vaker online actief, de eerste vaker werkloos en minder vaak online actief. 'Het is problematisch dat we over 'de terrorist' spreken alsof ze allemaal hetzelfde zijn. We moeten preciezer worden. Wie radicalisering in de richting van Al Qaida of IS wil voorkomen, moet zich bijvoorbeeld meer richten op universiteiten.'

En uit welke hoek komt de grootste dreiging? 'Als het gaat om het aantal doden per aanslag, dan zeg ik de rechtse lone actors. McVeigh (die in de VS een overheidskantoor opblies, red.) maakte 168 slachtoffers, Breivik 77. Maar als het gaat om een cluster van aanslagen in korte tijd, dan zeg ik de Al Qaida-achtige daders, gezien ook hun recente 'successen'. Al Qaida - en ook IS - is goed in het stimuleren van eenlingen, niet voor niets heet hun magazine Inspire. Het lukt ze beter dan voorgangers om die tot kleinschalige aanvallen te bewegen. Bij mij viel het kwartje na de moord op militair Lee Rigby midden op straat in Londen. Die bebloede dader met dat kapmes en zijn strak geregisseerde boodschap, in de wetenschap dat een of andere idioot het wel zou filmen en de media het vliegensvlug zouden publiceren. Dat was precies het doel, want terrorisme is als theater, het wil een publiek bereiken.'

Moeten we nu nieuwe aanslagen à la Parijs vrezen? 'Na opvallende aanslagen hoor je vaker dat zoiets nu de trend wordt, maar in wezen is Parijs tamelijk old school. We hebben echt wel eerder aanslagen met machinegeweren en gijzelingen gezien. Denk bijvoorbeeld aan de aanslag op de Israëlische atleten in München, 1972. Ook de Baader-Meinhofgroep deed veel van dit werk. Het hangt mede af van de barrières die een terrorist moet nemen: hoe makkelijk of moeilijk is het om aan kalasjnikovs te komen. Maar er zullen altijd gaten in het net zitten.'

De extreem-rechtse Timothy McVeigh maakte 168 slachtoffers. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden