Bestaat de kloof tussen de Randstad en het platteland wel?

'De 'bovenlaag' denkt te makkelijk dat 'we' in Nederland een bepaalde kant op gaan'

Groeiende verschillen tussen Randstad en de gebieden daarbuiten, het gaat er de laatste jaren vaker over. De Telegraaf constateert ook een cultureel schisma. 'Thema's als genderneutrale toiletten, 'diversiteit' en vooral het debat over Zwarte Piet worden door een kleine culturele elite aan de rest van Nederland opgedrongen.' Maar wordt Nederland echt zo uiteengereten door een kloof?

Beeld anp

Toen vorig jaar november de maandelijkse oudernieuwsbrief de deur uit ging, hield Janny Janssens haar adem in. De directeur van basisschool De Schakel in Dokkum wist dat het onderwerp van de brief deze keer gevoelig lag.

Samen met de directeuren van negentien andere basisscholen met de Bijbel in Friesland, Groningen en Drenthe had Janssens besloten dat de sinterklaasviering voortaan anders moest: zonder Zwarte Piet. Aanleiding was het zojuist verschenen rapport van de Kinderombudsman waarin staat dat het kinderfeest kan leiden tot pesten en discriminatie. 'We willen er alles aan doen om de ongewenste bijverschijnselen van een mooi feest te voorkomen', schreef de schoolvereniging aan de ouders.

Waren ze een school geweest in Rotterdam of Amsterdam, waar de discussie over Zwarte Piet al jaren wordt gevoerd, was het een minder onverwachte stap geweest. Maar hier in Dokkum leefde het onderwerp nauwelijks. Op haar hoofdzakelijk witte school, wist de directeur, zou de beslissing weleens slecht kunnen vallen.

Wie afgelopen week de berichtgeving over het Friese anti-anti-Zwarte Piet-protest volgde, kon zomaar het idee krijgen dat Nederland in twee stukken uiteen is gevallen: de Randstad en de provincie. Daar tussenin: een ravijn van onbegrip.

'Laat ze met hun gezeur in Amsterdam blijven', zei de Friezin Jenny Douwes in een filmpje waarin ze opriep om de groep anti-Zwarte Pietbetogers die naar de landelijke intocht in Dokkum wilden komen, tegen te houden. 'Niet tussen onze kindertjes.' De afloop is bekend. Een groep Friezen wist de anti- Zwarte Pietactivisten tegen te houden op de A7, met meerdere kop-staart-botsingen tot gevolg.

Kloof

'Zelden', analyseerde de Telegraaf nog diezelfde dag, 'kwam die mentale afstand tussen 'Amsterdam' en de provincie zo schrijnend aan het licht als in de 'Slag om Dokkum', zaterdag rond de intocht van Sinterklaas.' Volgens journalist Wierd Duk, de auteur van het stuk, gaapt er inmiddels 'een reusachtige kloof' tussen de provincie en de Randstad.

Het gaat er de laatste jaren vaker over: de groeiende verschillen tussen Randstad en de gebieden daarbuiten. De grote steden trekken jonge, hoogopgeleide mensen aan. Het platteland krimpt. 'In 'de periferie' dreigt daarmee een concentratie van kwetsbare groepen te ontstaan', schreven gedeputeerden van de provincies Groningen, Gelderland, Zeeland en Limburg in maart in de Volkskrant. Het 'Randland' blijft achter met 'meer ouderen, meer laag opgeleiden met lage inkomens, meer groepen met een afstand tot de arbeidsmarkt, en tegelijk meer mensen met gezondheidsproblemen en een lagere levensverwachting.'

Journalist Duk constateert ook een cultureel schisma. 'Thema's als genderneutrale toiletten, 'diversiteit' en vooral het debat over Zwarte Piet worden door een kleine culturele elite in met name Amsterdam aan de rest van Nederland opgedrongen.'

Directeur Janny Janssens van basisschool De Schakel uit Dokkum: 'De bevolkingssamenstelling is hier anders waardoor de discussie minder gevoerd wordt.' Beeld anp

Wordt Nederland inderdaad uiteengereten door een kloof?

Als er al een breuklijn door Nederland loopt, hebben ze er op basisschool De Schakel in Dokkum tot nu toe weinig van gemerkt. Toen directeur Janssens de ouders een jaar geleden liet weten dat Zwarte Piet zou verdwijnen, werd er op het schoolplein wat gemopperd door vaders en moeders. Sommigen hadden liever gewild dat Zwarte Piet zwart zou blijven. Maar ze zeiden ook: de school mag dit zelf bepalen.

Andere ouders waren juist blij dat het feest veranderde. Er kwamen geen ruzies, geen groot protest. De nieuwe situatie werd geruisloos geaccepteerd, op alle twintig scholen. Janssens: 'Niemand zei: dit wordt ons opgelegd door de Randstad. Geen enkele ouder had het over een kloof.'

Nu, ruim een jaar later, is het stil in het schooltje met 75 leerlingen. In de samengevoegde groep 7/8 buigen kinderen zich over hun iPads, verderop maken de kleuters een tekening. Net als het Sinterklaasjournaal stapt de school geleidelijk over van Zwarte- naar Roetveegpiet, zegt Janssens. 'En weet je wie de kinderen het leukst vinden bij het Sinterklaasjournaal? De Zielepiet. Die is wit.'

Het ligt 'allemaal zoveel genuanceerder', wil de directeur maar zeggen. Natuurlijk: als het om Zwarte Piet gaat zijn er verschillen tussen de Randstad en de provincie, dat is duidelijk. 'De bevolkingssamenstelling is hier anders waardoor de discussie minder gevoerd wordt. Sommige mensen hebben het gevoel dat we hier iets moeten oplossen wat voor ons niet speelt.' Maar maak het verschil vooral niet groter dan het is, zegt Janssens. 'Die mensen op de A7, dat was een klein groepje dat hard riep. De meesten hier denken er anders over.'

Het is een geluid dat deze week vaker te horen viel: waarom zouden enkele tientallen Friezen die op de snelweg in actie kwamen, staan voor een probleem waarin veel provinciegenoten zich niet herkennen?

Tekst gaat verder onder de tijdlijn

'De Telegraaf wakkert een cultuurstrijd aan die er gewoonweg niet is', zegt Sjirk Kuijper, hoofdredacteur van de protestants-christelijke krant het Nederlands Dagblad. Hij schreef deze week een fel commentaar over de 'reusachtige kloof' die de krant had geduid. 'Een valse tegenstelling tussen de Randstad en het 'conservatieve' platteland', schreef Kuijper, 'is met deze dubieuze opzet aangewakkerd.'

Zeker, er bestaan verschillen tussen de Randstad en de rest van Nederland. 'Ik kan uit ervaringen spreken. Ik heb 25 jaar in Friesland gewoond en gewerkt. Pas drie maanden geleden ben ik voor mijn werk naar Apeldoorn verhuisd.' Friezen zijn, zegt de hoofdredacteur, 'onpretentieus', kerkelijk en sociaal. 'Dat is echt een andere mentaliteit dan in de Randstad.'

Er is ook een economische kloof: in Friesland is buiten Leeuwarden en de A7-zone relatief weinig werkgelegenheid voor hoogopgeleiden, zegt Kuijper. 'Delen van het Friese platteland lijden onder leegloop en financiële achterstand; die regio's liggen aan de achterste uier. Net als delen van Groningen, overigens.'

'Clash van culturen'

Maar er lopen net zo goed kloven dwars door Friesland. Zo zijn 'Wâld-Friezen' ('Woud-Friezen', in het Nederlands), die op de zandgrond wonen in het oosten van Friesland, heel anders dan de 'Friezen uit de klei', die langs de Waddenzee wonen, waar veel akkerbouw is. Kuijper: 'Wâld-Friezen zijn conservatiever, de Friezen uit de klei zijn iets progressiever. Ze spreken ook een ander dialect Fries.'

Jenny Douwes, die de oproep deed om het anti-Zwarte Pietprotest tegen te houden, komt uit Harkema en is daarmee een Woud-Fries. Kuijper: 'Op haar oproep zijn ontzettend veel verschillende mensen afgekomen. Daar zaten oprechte Friezen bij, maar misschien ook racistische types of mensen die gewoon niet wilden dat er gedoe kwam bij een kinderfeestje. De motieven liepen enorm uiteen.' Er zijn allerlei kloven in Nederland, zegt de hoofdredacteur, 'maar die kloven zag je niet op de A7.'

Wierd Duk, die voor de Telegraaf verslag deed van 'de Slag om Dokkum', blijft desgevraagd bij zijn punt. 'Natuurlijk, er zijn in Friesland ook scholen te vinden die Zwarte Piet hebben afgeschaft. Uitzonderingen heb je altijd.' Wat vorige week op de snelweg richting Dokkum gebeurde, zegt de journalist, was wel degelijk 'een clash van culturen.' Duk: 'Een grootstedelijke elite, internationaal georiënteerd en voorstander van de multiculturele samenleving tegen een grote groep mensen van daarbuiten, die vóór Zwarte Piet zijn en kritisch kijken naar thema's als migratie en de Islam.'

Electoraal geograaf Josse de Voogd zegt: 'De 'bovenlaag' denkt te makkelijk dat 'we' in Nederland een bepaalde kant op gaan, bijvoorbeeld met Zwarte Piet, maar gaat er aan voorbij dat er een heleboel mensen zijn die anders denken.' Beeld anp

Als iemand zich verdiept heeft in de breuklijnen die door Nederland lopen, is het electoraal geograaf Josse de Voogd. De onderzoeker, die onlangs in opdracht van de overheid regionale verschillen in stemgedrag in kaart bracht, zag vorige week zaterdag vooral verwarring op de A7. 'Vanuit het perspectief van de mensen die de bus met activisten blokkeerden kun je zeggen dat ze de elite uit Amsterdam hebben tegengehouden. Zo wordt het ook vanuit de provincie gezien. Terwijl het progressieve, anti Zwarte Piet kamp zegt: de gekleurde minderheden worden gediscrimineerd door de machtige meerderheid.'

Ook De Voogd zegt het: dé kloof tussen Randstad en periferie, tussen anti- Zwarte Piet en Pro-Zwarte Piet, bestaat niet. Er lopen wel allerlei andere geulen en groeven door Nederland. Er zijn scheidslijnen tussen hoog- en laagopgeleid, arm en rijk, sociaal vertrouwen en sociaal wantrouwen. Die lopen ook dwars door de stad en door minder druk bevolkte gebieden. Niet elke Amsterdammer is anti-Zwarte Piet, niet elke Dokkumer is pro-Piet.

Dat gezegd hebbende, is er in Nederland (en op veel plekken in de wereld) volgens de onderzoeker wel een verschil tussen succesvolle steden die met elkaar verbonden zijn en de plekken daarbuiten. 'In Amsterdam neem je de intercity naar Utrecht en Den Bosch, maar je gaat minder snel naar de gebieden die ertussen liggen. Je gaat naar New York en San Fransisco, maar niet naar de plekken ertussen. Die gebieden ontmoeten elkaar minder. Maar het is dus niet: 'het ene deel van het land, tegenover het andere deel'.

'Het is gewoon schmink'

De Voogd spreekt liever niet over 'de elite', maar er is volgens hem wel een 'bovenlaag', vaak afkomstig uit de succesvolle steden als Amsterdam, Utrecht en Nijmegen, die oververtegenwoordigd is in de media. 'Die laag denkt te makkelijk dat 'we' in Nederland een bepaalde kant op gaan, bijvoorbeeld met Zwarte Piet, maar gaat er aan voorbij dat er een heleboel mensen zijn die anders denken.'

Een van die mensen is Ramona (40, liever geen achternaam, 'want dit onderwerp ligt gevoelig'), die al heel haar leven in Dokkum woont. Ze heeft drie kinderen, die naar basisschool De Schakel gaan en ze is één van de ouders die niets voor de Roetveegpiet voelt. 'Toen we hoorden dat de school wilde stoppen met Zwarte Piet, keken mijn man en ik elkaar wel even aan: waar maken ze zich druk om?'

Het is jammer, zegt Ramona, maar verder haalt ze er haar schouders over op. 'De school mag het zelf beslissen. Thuis vieren we het gewoon nog met Zwarte Piet.' Dat is niet racistisch bedoeld, zegt ze. 'Het is gewoon schmink.' De Dokkumer is ook één van de ouders die zaterdag tijdens de intocht even moest glimlachen toen ze hoorde dat de betogers niet kwamen. 'Ik vond het wel een mooie actie op dat moment. Wij hoefden niet langer in spanning te zitten of het leuk bleef voor onze kinderen.'

Maar nu ze er op terug kijkt, vindt ze het allemaal wel wat overdreven. Dat geroep over Amsterdamse herrieschoppers die weg moeten blijven, daar herkent ze zich totaal niet in - 'Ik vind een dagje in de grote stad altijd hartstikke leuk.' Eerlijk gezegd: de mensen die het hardst roepen, zijn van het slag dat altijd dwars ligt, denkt Ramona. 'Ik weet niet of dat overal zo is, maar hier heb je een groep mensen die overal tegen aanschopt.'


Zo wist het Friese anti-anti-Zwarte Piet-protest 'dat gedoe uit de Randstad' te weren

Op last van justitie was de oproep tot een blokkade verwijderd, maar de geest was al uit de fles. Hoe ruim honderd betogers tegen Zwarte Piet nooit aankwamen bij de Sinterklaasintocht in Dokkum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.