Bespatte ansichtkaarten van de haven

De tentoonstelling Havengezichten in het Gemeentemuseum van Den Haag is als kamermuziek. Op basis van een klassiek thema kent de expositie drie variaties....

Havens bevinden zich letterlijk op de grens tussen cultuur en natuur. Machtige zeeschepen en gigantische bouwwerken worden gerelativeerd in het perspectief van de zee. Van lang voor de uitvinding van de fotografie is er de traditie in het afbeelden van havengezichten. En hoe anders de schepen en bouwwerken nu ook zijn, toch blijft het zeegezicht het beeld domineren. Het is alsof er weinig verandert. Maar de fotografie is sterk in het weergeven van dat 'weinig'.

Leo Divendal (1947) toont met een reeks van 17 kleurenfoto's de relatie tussen de boten onderling en de zee rondom. Het is millimeterwerk. Met een middenlang tele-objectief zocht hij naar een zinvolle relatie.

Het heeft te maken met de grootte, maar ook met kleur, scherpte-onscherpte en perspectief. Hij deed het in Istanbul richting Zee van Marmara. De foto's lijken bijzonder eenvoudig, als vanzelfsprekend, maar eigenlijk zijn ze ingenieus samengesteld, zonder formules, puur op het gevoel.

Omdat hij slechts een stuk van het kleinbeeldnegatief vergroot, is de beeldkorrel grof. Niets is echt scherp. De boten worden herkenbare schimmen, de zee wordt een vlak en vaak vervaagt de lijn van de horizon tot een vermoeden.

De foto's staan niet op zichzelf, ze vormen een reeks. Divendal heeft iets met cijfers, hij combineerde de foto's als drie keer vijf en één keer twee. Het is allemaal eenvoudig, klassiek, bijna perfect.

Dit is de middelste van de drie reeksen. Eerst is er een serie oudere, anonieme ansichtkaarten. Ze dienden als model voor de havenschilder W.B. en werden vuil en bespat teruggevonden onder zijn schildersezel. Op het eerste gezicht lijken het oorlogsfoto's met verminkte gebouwen en flagrante explosies. We zien slechts stukken van het tafereel tussen de kreuken en spatten. De verfspatten geven kleur aan de zwart-witfoto's. Het zijn uiteindelijk zowat dezelfde kleuren als die op de foto's van Leo Divendal: grijsblauw, grijsgroen, grijsros en grijsgrijs. De ansichtkaarten worden tentoongesteld als object, met het uitgerafelde karton, en de verf er zwaar bovenop. Deze foto's zijn vondsten, spontane ongecoördineerde fotografie. Tegelijk vertederend en vrijblijvend.

Ten slotte is er een merkwaardige reeks panoramische foto's van Frits J. Rotgans (1912 - 1978). Hij was een meester-fotograaf die zelf zijn fototoestellen bouwde. Van grote afstand en vanuit een hoog standpunt fotografeerde hij een heldere, scherpe en liefst ook welvarende wereld. Het was in de jaren vijftig. Hij wilde de schepen in een ordentelijke slagorde. De smalle panoramische foto's worden nu op klein formaat getoond, inclusief de zwarte randen, maar eigenlijk waren ze bedoeld om sterk vergroot te worden, zonder zwartigheid rondom. Op klein formaat lijken deze foto's meer op studie- en documentatiemateriaal.

Rotgans maakte zijn opnamen in de havens van Rotterdam en Amsterdam. Ze zijn meer dan alleen van documentaire waarde. De foto's zijn vijftig jaar oud, het is een andere generatie die ze bekijkt, met andere ogen. Oudere foto's worden minder glorieus en minder gevaarlijk. Ze dienen als referentie naar het heden. Via deze foto's zien we beter hoe de dingen nu zijn, wat er verandert en wat niet.

Willem van Zoetendaal stelde aandachtig deze kleine expositie samen. Het is als een muziekje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden