Beschouwing 
Hoe maak je een expositie?

Op verzoek van Teylers Museum in Haarlem stelde Joost Zwagerman een tentoonstelling samen. Hij beschrijft hoe hij te werk is gegaan: schakelen tussen verstilling en versnelling, tussen lieflijk en luguber.

Wie van taal houdt, gaat naar Teylers Museum in Haarlem. Heerlijke woorden lees je daar, in de Ovale Zaal, de Instrumentenzaal, de Fossielenzaal en het Fysisch Kabinet. De pyrheliometer. De contactbooglamp. De chromatroop. De grootste vlakke-plaat-elektriseermachine ter wereld. En dan zijn er, als extraatje, ook nog de voorwerpen te zien waarnaar die woorden verwijzen.


Ook op de afdelingen boeken en penningen laaft de taalliefhebber zich aan onvergelijkelijke titels, woorden en zinnen. Het Cruydt-Boeck van Rombertus Dodenaeus uit 1644. Fijne titel, nóg fijnere auteursnaam. Niet te versmaden is ook de zin 'Erepenning van de Staten-Generaal aan de bevelhebbers die bij de Doggersbank tegen de Engelsen hebben gestreden'. Behalve die zin heeft Teylers ook de penning zelf in de collectie.


En dan de kunst. De Hollandse meesters uit de 17de eeuw zijn paraat, benevens (een echt Teylers-woord) groten uit latere eeuwen: Maris, Mauve, Mesdag, Israëls, Weissenbruch, om een kleine greep te doen. Alleen al het aantal werken op papier dat Teylers Museum in de collectie heeft, is duizelingwekkend: 40 duizend. Tot die 40 duizend behoren de wereldberoemde tekeningen van Rafaël en Michelangelo en tekeningen en etsen van Rembrandt.


Vanwege mijn bezigheden in de Volkskrant in de rubriek 'Zwagerman kijkt' mocht ik een keuze maken uit al die werken. Het kiezen zelf was weliswaar avontuurlijk en verleidelijk, maar allerminst eenvoudig. Hoe te kiezen uit die overvloed van 40 duizend werken? Avondenlang zwierf ik thuis achter de computer door de digitale depots van Teylers.


Eén ding stond vast: 'Zwagerman kiest' moest geen greatest hits uit de collectie werken op papier van Teylers worden. De topwerken van Rafaël en Michelangelo zijn al vaak te zien geweest, niet alleen in Teylers zelf, maar ook op tentoonstellingen in het Louvre in Parijs, het British Museum in Londen en het Albertina Museum in Wenen.


Bij mijn digitale speurtocht stuitte ik op een zin uit een persbericht van enkele jaren terug: 'Minder bekend is dat Teylers Museum nog steeds hedendaagse Nederlandse kunst verzamelt.'


Minder bekend? Die verzameling hedendaagse Nederlandse kunst binnen de poorten van Teylers was mij ónbekend. Het rondwaren in de digitale Teylers-domeinen werd in één klap doelgericht. Ik trof werken op papier aan van Schoonhoven, René Daniëls, Jan van den Dobbelsteen, Marlene Dumas, Jeroen Henneman, Emo Verkerk, Ben Akkerman, Lucebert, Ad Dekkers, Jan Montijn, Piet Tuytel, Armando, Jan Roeland, Lucassen, Karel Appel, Jef Diederen, Ger Lataster en nog vele, vele anderen. Ook stuitte ik op werk op papier van enkele Amerikanen, onder wie Raymond Pettibon en Roy Lichtenstein. De collectie hedendaagse kunst-op-papier van Teylers bleek een verborgen schatkamer in een schatkamer.


Uit die collectie-binnen-de-collectie maakte ik een longlist, waarna een avontuur begon van associëren en combineren: naar thema, naar 'beeldrijm' en naar onvermoede overeenkomsten of juist in het oog lopende verschillen met oudere kunst. Meer dan eens voelde ik mij als een dichter die een aantal onverenigbaar geachte versregels toch in een gedicht wilde hebben. Wederom avondenlang was ik, nog steeds achter de computer, bezig met schakelen tussen tussen figuratie en abstractie, vroeger en nu, 'droom en daad', net zolang tot bepaalde kunstwerken zich inderdaad lieten combineren en hopelijk, in elkaars nabijheid tentoongesteld, elkaar zouden versterken.


Concreter: wat gebeurt er met, en tussen de twee kunstwerken wanneer je een zelfportret uit 1989 van de toen hoogzwangere Marlene Dumas 2 aan de wand hangt vlak naast de ets Naakte vrouw, gezeten op een verhoging (1631) van Rembrandt 1?


Ook van Rembrandt is de ets Hieronymus in donker studeervertrek 5. Donker is hier een eufemisme. Hieronymus staart in zijn stikdonkere studeervertrek voor zich uit, met slechts een olielamp en een klein venster als spaarzame lichtbronnen.


Ik trof de houtsnede Abstracte compositie uit 1970 aan van Kees Buurman 6, waarin een gitzwart vierkant wordt doorsneden door een Luciano Fontana-achtige witte kerf. Het was alsof Kees Buurman de studeerkamer van Hieronymus had teruggebracht tot de uiterste, en inderdaad abstracte consequentie. And never the twain shall meet? Jazeker wel!


Maar: krijgt dat zwart van Buurman en Rembrandt een onvermoede 'injectie' als zich tussen al dat duister ineens een kleurig en zonnig werk van Roger Raveel voegt van een man in een maatpak met een vreemd geblokt sprookjesgezicht?


Het kiezen was veranderd in schaken en schakelen tegelijk; ik verzette kunstwerken als schaakstukken en schakelde tussen stijlen en scholen, heden en verleden, traditie en experiment, verstilling en versnelling, lieflijk en luguber. Onbekommerd buitelden de werken over en langs elkaar en het kiezen liet zich op momenten vergelijken met de roezige vreugde van het zoeken én vinden van de juiste zin, het juiste woord tijdens het schrijven van een roman of gedicht.


Soms lokte een bepaald kunstwerk een nieuwe, specifieke zoektocht door de digitale domeinen van Teylers uit. Razor in the head van Marlene Dumas 4 is een soort psychohorror op papier. Twee bloedproppen vullen het papier, lijken te wolken, alsof Dumas zich heeft verbeeld hoe het binnenste van een schedel eruit ziet als daar inderdaad iets of iemand met een scheermes een brein aan flarden heeft gesneden. Het is je reinste gruwel, maar dan uitgefilterd tot een abstracte essentie. Daar moest en zou een historisch horrortafereel bij. Ik stuitte op een gravure van Thomas Dick, Thomiris laat het hoofd van Cyrus in een vatmet bloed dompelen (1841) 3, geïnspireerd door het gelijknamige schilderij van Peter Paul Rubens, te zien in het Louvre.


Cyrus versus Thomiris beeldt de nederlaag af van Cyrus, de stichter van het Perzische rijk en een gevreesd veldheer. Cyrus en zijn manschappen legden het af tegen de troepen van de Massageten, met koningin Thomiris als heerseres. Thomiris vierde haar overwinning door het afgehouwen hoofd van koning Cyrus onder te dompelen in een bak gevuld met diens eigen bloed.


Om met Marlon Brando in Apocalypse Now te spreken: 'The horror, the horror...' Maar: hoe zou dat hoofd er in die bak hebben uitgezien? En: wat zouden we hebben aangetroffen als we het binnenste van Cyrus' afgehakte hoofd hadden kunnen aanschouwen? Misschien een diffuse uitwolking van bloedproppen - en hier schiet Razor in the head van Marlene Dumas 4 ons te hulp.


Razor in the Head - techniek: penseel in waterverf - intensiveert het spektakelstuk uit 1841 en omgekeerd krijgt de kopergravure van Thomas Dick 3 macabere 'assistentie', doordat de bloedstolsels op het werk van Dumas het afgehouwen hoofd angstvallig dichtbij brengen.


Met tientallen andere werken werden Razor in the Head en Thomiris een paar weken geleden door medewerkers van Teylers uit het depot gehaald. Staand voor een grote tafel waarop de kunstwerken groep voor groep werden neergelegd, toetste ik samen met Teylers-curator Terry van Druten mijn keuzen aan de praktijk.


Soms bleken bepaalde combinaties en groepen, eenmaal in elkaars nabijheid, niet te werken. Die vielen af. Alle andere werken die zich nu wel lieten combineren en elkaar versterkten of in elkaars nabijheid een heel nieuw leven leken te beginnen, kwamen door de ballotage.


Aangekomen bij Thomiris en Razor in the Head wisselden de curator en ik een blik. Doen?


Doen.


Teylers Museum


Teylers Museum (sinds 1784) in Haarlem is wereldwijd nog het enige museum met een authentiek museuminterieur uit de 18de eeuw. Het staat bekend om zijn verzameling voorwerpen uit kunst en wetenschap en de prenten- en tekeningencollectie van onder anderen Rembrandt en Michelangelo. Joost Zwagerman ontdekte er bovendien een indrukwekkende verzameling moderne kunst, waaraan hij ruim baan geeft in de door hem samengestelde tenstoonstelling 'Zwagerman kiest'.


Zwagerman kiest, Teylers Museum, Haarlem, 14/3 t/m 15/6. teylersmuseum.eu

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.