Bescheiden zijn tot je erbij neervalt

Als alles gaat zoals het lijkt, is de volgende premier van Nederland een vrijgezel. Dat is misschien even wennen, maar het is ook heel representatief; ongeveer 2,5 miljoen Nederlanders leven nu in een eenpersoonshuishouden....

‘Heeft een premier een echtgenote nodig? Het kan zonder. Soms is het bij evenementen of bij het ontvangen van gasten comfortabeler als je een consort hebt, maar het is geen noodzaak.’

Voormalig premier Van Agt zou het niet zo’n probleem vinden als de volgende premier van Nederland een vrijgezel zou zijn. ‘Het maakt het politieke plaatje meer representatief’, zo zegt hij. Ongeveer 2,5 miljoen Nederlanders leven nu in een eenpersoonshuishouden. Dat zijn er evenveel als er in gezinsverband leven. Ook D66-leider Pechtold vindt dat het gezin niet zo centraal moet staan in de Haagse politiek.

Niettemin is het even wennen: een premier zonder echtgenote, hoewel de vrouw van premier Balkenende zich acht jaar lang nauwelijks heeft laten zien. Van Agts eigen Eugenie was een fenomeen, net als Liesbeth den Uyl van zijn voorganger en Ria Lubbers van zijn opvolger.

Burgemeester Peter Rehwinkel van Groningen die in 2005 het boek Getrouwd met de Premier publiceerde met portretten van de veertig naoorlogse First Ladies in Nederland, denkt dat een klankbord in die baan ook heel prettig is. Premier Wim Kok noemde zijn vrouw Rita altijd zijn ‘beste maatje’.

In de periode van de verloving van Willem-Alexander met Máxima kon hij de geheime gesprekken over het verleden van vader Zorreguieta, met bijna niemand delen. ‘Maar Rita was goed op de hoogte, omdat ik niet als een gesloten boek naast haar kon en wilde leven.’

Rehwinkel: ‘Het klankbord hoeft echter niet per se een echtgenote of partner te zijn. Wel iemand die je helemaal kunt vertrouwen.’ Een premier moet na een dag vol spitsroeden lopen in de Kamer of de media toch ook zijn hoofd voor troost op een schouder kunnen leggen.

Dat betekent natuurlijk niet dat Mark Rutte, de vrijgezel en leider van de grootste politieke partij in Nederland, geen premier zou kunnen worden. Dat misschien ook Neelie Kroes (een kandidaat-premier die overigens ook alleen is) of Ivo Opstelten dat zouden kunnen gaan doen, zou alleen maar politieke redenen kunnen hebben.

Sommigen zouden het zelfs wel leuk vinden als de single Rutte premier wordt en de andere single – nummer twee op de lijst van de PvdA – Albayrak vicepremier. Dat zou de echte doorbraak zijn.

Bewindslieden die geen partner hebben zijn in het Haagse circuit uiteraard doelwit van geruchten over homoseksualiteit. ‘Maar dat kan tegenwoordig ook als je getrouwd bent of een gezin heb. Zelfs over Wouter Bos gingen die geruchten’, aldus Rehwinkel.

Rutte heeft in het verleden over zijn seksuele voorkeur geen misverstand laten bestaan. In 2006 zei hij tegen Privé een vrouw met een sterk karakter te zoeken en noemde de namen van onder anderen nieuwlezeres Sacha de Boer, BNN-presentatrice Sophie Hilbrand en actrice/presentatrice Daphne Deckers, overigens drie vrouwen die al een BN’er als vaste partner hebben. Hij zei zelfs vijftien kleinkinderen te willen. Dat neemt niet weg dat hij vier jaar later nog geen kloon van Sacha de Boer heeft kunnen vinden.

Op de voorpagina
In de campagne koketteerde hij niet met zijn vrijgezellenstatus. Rehwinkel: ‘Dat is ook niet slim. Want zoiets komt dan op de voorpagina van De Telegraaf. En dan gaat Nederland op zoek naar een vrouw voor hem.’ Nu hield hij er zelfs tegenover tv-presentator Ivo Niehe zijn mond over.

‘Rutte heeft een campagne gevoerd die op inhoud gericht was’, zegt Rehwinkel. ‘Hij heeft zich niet laten verleiden tot uitspraken over vrouwen waar hij op valt. Dieptepunt vond ik een PvdA-filmpje waarin Rutte als moederskind werd weggezet en werd gesuggereerd dat hij homo was. Juist van de PvdA zou je beter verwachten.’

Dat neemt niet weg dat echtgenoten en gezinnen een stabiele factor kunnen zijn. Ze zorgen er volgens Rehwinkel voor dat premiers in Nederland met beide benen stevig op de grond blijven staan. ‘Dries van Agt vloog over hoge toppen en ging door diepe dalen. In beide gevallen vond Eugenie dat hij zich niet zo moest aanstellen.’ In huize Lubbers werd de premier voor de gek gehouden om zijn wollige taalgebruik en werd tegen hem gezegd dat hij op televisie ‘oelewapperig overkwam’.

Maar het kan ook voordelen hebben om geen partner te hebben. Omdat premiersvrouwen in Nederland geen vast takenpakket hebben – daarvoor zijn de Oranjevrouwen – zijn ze soms eenzaam.

‘Bescheiden zijn tot je er bij neervalt. Dat valt niet mee’, klaagde Ria Lubbers over haar rol als premiersvrouw in een interview met Radio Rijnmond. In verkiezingstijd hing bijvoorbeeld overal het affiche van haar man, terwijl ze hem zelf nooit zag. ‘Ik kwam een keer in Kralingen de hoek om en zag daar op een paal een heel grote foto van Ruud. Ik dacht: ik rij er gewoon tegenaan. Boem. Het is om gek van te worden als je je eigen man overal ziet hangen, terwijl je hem zelf niet ziet.’

Een burgermannetje
De bekendheid van haar man was voor haar een belasting geworden. ‘Ik word er niet arm of rijk van. Ik word er zeker niet gelukkig van.’ Mies Biesheuvel, echtgenote van Barend Biesheuvel (premier van 1971 tot 1973) zei: ‘Soms had ik Barend graag tegen een burgermannetje willen inruilen, dat elke avond om vijf uur thuis komt en voor wie ik de sloffen kan klaarzetten. Mijn man antwoordt dan: huissloofjes komen niet in Amerika.’

Ria Lubbers organiseerde uiteindelijk in het Catshuis een maandelijkse bijeenkomst van ministersvrouwen, waarin ze hun frustraties over hun afwezige echtgenoten konden uiten. Toen Ria Lubbers de sleutels echter overhandigde aan Rita Kok, zette die er onmiddellijk een punt achter. Ze zei niet klagerig te gaan doen. ‘Wie A zegt moet ook B zeggen’, verklaarde ze. En dat gold niet alleen voor haar man, maar ook voor haarzelf.

Ze wilde het liefst in de schaduw blijven en kon heel goed haar eigen leven invullen. Maar Wim Kok vond het prettig als ze hem vergezelde tijdens topconferenties of andere bezoeken. Ze hield zich niet graag op met andere premiersvrouwen en koos meestal haar eigen programma. ‘Shoppen, nee. Museumbezoeken, met mate. Het liefst doe ik iets inhoudelijks.’

Rita Kok greep ook wel de kansen die de status bood. Zo was ze een keer gasthoofdredacteur van Margriet. Ze ging als ontwerpster naar de modeshows van Frans Molenaar, hoewel ze niets had met de wereld van glitter en glamour.

Ze wist op te klimmen van coupeuse tot weefkunstenares en had zelfs tentoonstellingen in Japan. Haar expositie in Museum Jan van der Togt in Amstelveen werd een van de drukst bezochte in de geschiedenis van het museum – niet in de laatste plaats dankzij de naam en faam van haar man.

Rita Kok had ook een coachende functie voor haar man. Premiersvrouwen krijgen hun informatie uit de eerste hand en hebben daardoor al gauw meer invloed dan collega’s, adviseurs en fractievoorzitters. ‘De wekelijkse persconferentie van de minister-president is er gekomen, omdat de vrouw van premier De Jong (1967-1971) zich ergerde dat haar man tijdens het avondeten op vrijdag steeds door journalisten werd gebeld’, aldus Rehwinkel.

Huisvrouw
Van Rita Kok is bekend dat zij zelfs een keer ingreep toen Kok dreigde af te treden vanwege de WAO. Ze belde toen met PvdA’er Jacques Wallage voor een gesprek. Premier Biesheuvel kreeg de bijnaam Miesheuvel, omdat zijn vrouw hem vaak van advies diende.

Rehwinkel zegt dat de rol van de premiersvrouw de laatste decennia is veranderd. ‘Vroegere premiersvrouwen waren totaal onbekend. Zij deden niet veel anders dan de gemiddelde Nederlandse huisvrouw: zij zorgden ervoor dat om zes uur de aardappels voor haar man en het gezin op tafel stonden. Zelfs Mies Biesheuvel ging begin jaren zeventig nog met de brommer naar de markt om boodschappen te doen.’

Dat veranderde onder Joop den Uyl. Zijn echtgenote Liesbeth den Uyl was politiek actief en zou bij wijze van spreken ‘een Hillary hebben kunnen doen’ als ze niet zo snel na haar man was overleden. ‘Ze wilde zich maatschappelijk manifesteren. Ze was eigenzinnig. Ze weigerde bijvoorbeeld een buiging voor de Britse koningin te maken. Bij de volgende ontmoeting zei Elizabeth: ‘Oh, it’s you again’.

Ook andere premiersvrouwen in Nederland hebben er geen geheim van gemaakt (Ria Lubbers ging tijdens een staatsbezoek een keer gehurkt onder een paraplu zitten) een hekel te hebben aan ceremoniële poespas. Volgens Rehwinkel representeren Nederlandse First Ladies in dat opzicht ook zo goed het Nederlandse volkskarakter. Hij zou het niettemin ‘bijna zuiverder’ vinden als een premierskandidaat vrijgezel zou zijn. ‘Dan gaat het om de kandidaten zelf en niet om hun echtgenotes.’

Onzichtbare Bianca
Tijdens de Cheriegate-crisis die Tony Blair eind 2002 in grote problemen bracht (de premiersvrouw had via een malafide bemiddelaar een appartement in Bristol gekocht), vroeg de Britse krant The Independent mij een column te schrijven - ik was toen correspondent in Engeland - over de positie van de Nederlandse premiersvrouw. ‘Sorry. Maar ik ken haar naam niet eens’, was mijn antwoord. ‘Des te meer reden om het stuk te maken’, antwoordde de redacteur. Vervolgens kreeg de column een plek op de beroemde achterpagina van de krant...

Balkenende was net een half jaar premier en zijn echtgenote Bianca Hoogendijk had onder haar meisjesnaam haar eigen carrière gewoon voortgezet. Ze was docent arbeidsrecht aan de Erasmus Universiteit. Cherie Blair-Booth had als arbeidsrechtadvocaat in Londen, hetzelfde gedaan. Toch was Cherie een celebrity en Hoogendijk een onbekende Nederlander.

Acht jaar later is het niet veel anders. Pas op het meest dramatische moment van zijn premierschap na de desastreuze nederlaag van 9 juni, zagen veel mensen Bianca voor het eerst onbewogen naast hem staan.

Hoogendijk is erin geslaagd de publiciteit bijna helemaal te mijden. Ze was wel bij belangrijke CDA-congressen, staatsbezoeken en andere protocollaire plichtplegingen. Maar ze heeft zelden uitnodigingen aanvaard om uitsluitend in de rol van ‘echtgenote van’ ergens op te treden. Wel doopte ze als mevrouw Balkenende drie keer een schip – ‘Ik heb een onvermijdelijke band met schepen’ – en liep ze soms een eigen programma af bij buitenlandse bezoeken. Ze weigerde elke medewerking aan het boek Getrouwd met de Premier van Peter Rehwinkel over de vrouwen van staatsmannen.

Die schuwheid valt deels te verklaren, doordat in 2003 bij hun huis een 23-jarige man met een mes werd gearresteerd die zei een afspraak met de premiersvrouw te hebben.

Rita Kok die toch bekend stond als een stoere vrouw, hoorde vlak na de dood van Fortuyn iemand door de ramen ‘Kok moordenaar’ roepen en zat meteen rechtop in bed, terwijl Wim gewoon door sliep. ‘Dat kwam hard aan. Ik heb niet geweten dat ik zo kwetsbaar was. Ik huilde in bed.’

Vrijgezelle premiers zijn er genoeg
‘Politici zouden als wees moeten worden geboren en vrijgezel moeten blijven’, zei Lady Bird Johnson, de echtgenote van de Amerikaanse president Lyndon B. Johnson (1963-1968).

Politici die alleen met hun roeping zijn getrouwd, zijn echter dun gezaaid. De bekende ARP’er Isaac Diepenhorst – minister van Onderwijs in het kabinet Cals, 1965-1966 – was iemand die zijn hele leven bij zijn moeder bleef wonen en nooit trouwde. In het laatste kabinet Balkenende waren onder anderen Bert Koenders (minister van Ontwikkelingssamenwerking) en Nebahat Albayrak (staatssecretaris voor Justitie) alleenstaand.

Niettemin zal Mark Rutte zich niet op de borst kunnen slaan als de eerste single premier in de Nederlandse parlementaire geschiedenis. Hij zal zelfs niet de eerste liberaal zijn die zonder partner op het Catshuis verblijft.

Van 1877 was 1879 was de vrijgezel Jan Kappeyne van de Coppello premier van Nederland. Hij was een excentrieke jurist die ’s nachts gekleed in een wit gewaad zijn stukken doorlas liggend op de vloer van zijn woning. Als politicus keerde hij zich vooral tegen het christendom. Hij was zeer scherp in het debat. Zo noemde hij het orthodox christelijke deel van de natie een vlieg die de ‘ganse zalf bederft en daarom dient te worden onderdrukt’, wat hem de bijnaam de ‘dode vlieg’ opleverde. Hij lanceerde de door confessionele partijen fel bestreden Wet op het Lager Onderwijs waarbij alleen openbare scholen van staatswege werden betaald.

Hij had de neiging zich ’s morgens te verslapen. Met ongewassen en ongekamde haren en een slaperig gezicht stond hij te debatteren in de Tweede Kamer.

Single politici schoppen het zelden tot de allerhoogste functies. De VS hebben maar één echte vrijgezel als president gehad. James Buchanan – president van 1857 tot 1861 – wordt vooral herinnerd als de onbekwame staatsman die er niet in slaagde het uitbreken van de Amerikaanse Burgeroorlog te voorkomen.

Buchanan verloofde zich als jongeling met de dochter van een multimiljonair. Maar ze gaf hem de bons, nadat ze had ontdekt dat het hem alleen om haar geld te doen was. Later stierf ze onder mysterieuze omstandigheden. Gedurende zijn periode in het Witte Huis, was zijn lievelingsnicht Harriet Lane gastvrouw. De Nederlands sprekende Amerikaanse president Martin van Buren (1836-1840) verbleef als weduwnaar in het Witte Huis. Een schoondochter vervulde de rol van First Lady.

Zelfs in het traditionele Groot-Brittannië hebben vrijgezellen het premierschap vervuld. Nog maar veertig jaar geleden woonde de Conservatief Edward (‘Ted’) Heath op Downing Street 10. Als premier leidde hij Groot-Brittannië tussen 1970 en 1974 in de EU. Over Heath gingen altijd geruchten dat hij homoseksueel was. Heath, die gek was op zeilen en ook orkesten dirigeerde, omringde zich juist graag met vrouwen. Zijn jeugdliefde Kay Raven (‘Ik was moe van het wachten op de aanzoek’) en de muzikante Moura Lympany (‘Het intiemste wat hij heeft gedaan was een arm om mijn schouder’) kozen uit ongeduld uiteindelijk voor een andere man.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden