Beschaving is een illusie

Beeldende kunst Triopresentatie ****..

Sacha Bronwasser

Eindhoven Toen de waterdichte beveiliging van Schiphol vorige week zo lek als een mandje bleek, werd het weer eens duidelijk: totale controle bestaat niet en elk systeem is te corrumperen. We geloven alleen zo graag dat het anders is.

Nou, niet de drie kunstenaars die momenteel in het van Abbemuseum drie solotentoonstellingen hebben. ‘Niet onder de indruk van de beschaving’ (not impressed by civilisation) staat op de wandschildering van de Mexicaanse kunstenares Minerva Cuevas; het had ook de overkoepelende titel kunnen zijn. Zowel de Kroaat Mladen Stilinovic (1946), de Nederlander Aernout Mik (1962) als Minerva Cuevas (1975) hebben weinig vertrouwen in de hedendaagse maatschappij.

Al eerder presenteerde het Van Abbe zo drie solo’s naast elkaar in de oudbouw van het museum. Die leent zich er uitstekend voor. Je kunt alle drie de exposities afzonderlijk binnengaan, of rondom van de één naar de ander lopen.

De beschaving komt bij alle drie de kunstenaars in een andere gedaante terug. Bij Aernout Mik zien we een maatschappij die zichzelf in een wurggreep van angst, controle en veiligheid houdt. Op de twee schermen van het videowerk Convergencies draaien documentaireopnamen van immigratieprocedures en veiligheidsoefeningen; materiaal dat de kunstenaar leende van internationale persbureaus.

Er tegenover, ook op twee schermen, het werk Training Ground waarin Mik een nagespeelde oefening toont. Arrestatie, vluchtoefening, ordebewaking; alles loopt door elkaar en iedereen lijkt langs elkaar heen te bewegen in een ontspoorde groepsdans. Mensen zitten apathisch op de grond, krijgen een hysterische aanval, lopen onzinnige choreografietjes met een nepgeweer onder de arm, slaan op de vlucht of arresteren elkaar– gaandeweg is steeds minder duidelijk wie hier nu wie controleert. Het verschil met de documentairebeelden is akelig klein.

Vorig jaar op de Biënnale van Venetië werd het werk getoond in een soort nagebouwd detentiecentrum. Bovendien was er een heel politiek randprogramma van lezingen en een boek. Nu, zonder die ‘ruis’, is beter te zien dat Miks werk misschien politieker van inhoud is geworden, maar dat hij zijn oog voor beweging, kadrering, dramatiek en vervreemding behouden heeft. Eenieder die de schermen passeert staat er door als aan de grond genageld.

Kunstenaar Mladen Stilinovic komt uit een heel ander soort maatschappij: voormalig Joegoslavië. Hij toont tekstbordjes, krantenkoppen, geldbriefjes in collages, kleine schilderijtjes op karton en foto’s – omdat de teksten alleen in vertaling te lezen zijn is het niet meteen duidelijk wat hij wil. Toch dampt alles hier armoe, achterhaalde ideologie, staatsbemoeienis en de teleurstelling in de daarop volgende kapitalistische maatschappij. ‘Waar is de arbeid?’ ‘Arbeidsprogramma in vier delen’, ‘Zich alleen door het werk bewijzen’ zijn teksten uit de installatie O radu (Over werk) uit 1980. Twaalf jaar later is de kunstenaar in een andere, postcommunistische wereld beland, maar zijn positie is er niet veel beter op geworden. ‘Een kunstenaar die geen Engels spreekt, is geen kunstenaar’, borduurt hij op een roze vlag.

De bezoeker doet er beter aan de toelichting van het museum niet te lezen, want het abstracte gebazel dat daarin staat is angstaanjagend. Nog erger wordt dat bij Minerva Cuevas – je kunt maar beter gewoon verdwalen in haar zalen die nog het meest op een op hol geslagen, ouderwets laboratorium lijken. Er zijn hele oude filmpjes die gemaakt zijn om de motorische ontwikkeling van kinderen te bestuderen, foto’s van apen die als mensen zijn aangekleed, er zijn heel veel microscopen en prepareerglaasjes – alles uit oude archieven en verzamelingen. Deze installaties, hoewel een beetje los zand, tonen het geloof in de wetenschap en het idee dat de wereld te doorgronden en beheersen is. Dat dat gedoemd is te mislukken, hebben de andere twee kunstenaars op hun manier dan ook al overtuigend laten zien.

Sacha Bronwasser

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden