Bert Wagendorp: Ooit zullen we antwoorden vinden op de vragen die Hawking zich een leven lang stelde

Beeld de Volkskrant

De wetten van het universum bepaalden dat Stephen Hawking, natuurkundige met een oneindig geloof in een logische verklaring voor alles, op woensdag 14 maart 2018 overleed. Niet God, niet het toeval, maar de logica zorgde ervoor dat hij gedurende zijn 76-jarige leven uitgroeide tot een beroemde natuurkundige. Die zette hem op het spoor van niet eerder geformuleerde inzichten. Het grote geheim van die universele wetmatigheid, een formule die volgens hem à la E=mc2 op een T-shirt zal passen, wist hij niet te ontraadselen. Maar ooit, dat wist Hawking zeker, zal de Theorie van Alles ons een compleet begrip schenken van de gebeurtenissen om ons heen, en van onszelf.

Misschien was het raadsel van zijn eigen leven de diepste reden voor die overtuiging en kon hij het noodlot alleen zo accepteren. Als iets logisch en onvermijdelijk is, heeft gejammer geen zin. Toen bij hem op 21-jarige leeftijd de diagnose ALS werd gesteld, had hij twee jaar nodig om die klap te verwerken. Daarna ging hij hard aan het werk. En alsof de natuurwetten hem wilden compenseren voor het hem aangedane onrecht, kreeg hij tegen alle prognoses in nog een halve eeuw de tijd om op zoek te gaan - een gedachte die hij overigens als paradoxaal had afgewezen.

Foto's van Stephen Hawking in zijn rolstoel lijken door een matige knutselaar te zijn gefotoshopt. Zijn hoofd hangt er altijd een beetje slordig bij. Zo krijgt elk portret meteen krachtige symbolische betekenis: Stephen Hawking als louter hoofd, als brein op wielen.

Natuurkundigen vormen een aparte klasse in de wereld van de wetenschap. Dat komt doordat ze fundamentele vragen stellen over ons bestaan. Dat doen anderen ook, maar hun oplossingen, hoe ingenieus ook, zijn zelden bestand tegen de tijd - en tegen de sloopwerkzaamheden van de fysici. Dat zijn de popsterren van het weten. Niet voor niks nodigen ze bij DWDD hoogst zelden beroemde letterkundigen uit, maar schuiven er regelmatig theoretische fysici aan tafel, Robbert Dijkgraaf voorop. Daar heb je tenminste iets aan. Het lijkt vaak op moderne hocuspocus, maar iedere kijker snapt dat het gaat over elementaire kwesties: wie zijn wij, waar zijn wij en waarom?

Oude vragen, die ooit van een antwoord werden voorzien door filosofen en theologen. Of door natuurkundigen die exacte kennis nog combineerden met geloof in een opperwezen, zoals Newton en Pascal. Die tijd is voorbij. Met God was dat al gebeurd door Nietzsche, in 2011 verklaarde Hawking ook de filosofie dood. Hij bedoelde: de natuurkunde is de nieuwe filosofie.

'Elk portret krijgt meteen krachtige symbolische betekenis: Stephen Hawking als brein op wielen.' Beeld Hollandse Hoogte / Panos Pictures

Met zijn opvatting dat we met een Theorie van Alles 'de geest van God' zullen kennen sloot Hawking trouwens wel weer naadloos aan bij de grote Nederlandse filosoof Spinoza, die God niet zag als de schepper van het universum, maar het universum en zijn wetten als God.

God is dood, de filosofie is dood en Stephen Hawking is ook dood. Maar als je van zijn leven één ding kunt opsteken, is het de ongebreidelde kracht van de menselijke geest, zelfs als het lichaam niet meewerkt. Ooit zullen we de antwoorden vinden op de vragen die Hawking zich een leven lang stelde. Als we tenminste voordien niet ten onder gaan door kunstmatige intelligentie, aliens of de vernietiging van de aarde. Dat Hawking voor die dreigingen waarschuwde, had ongetwijfeld te maken met de angst dat maar één ding de alomvattende verklaring van alles in de weg kan staan: het opraken van de tijd - al zou ook dat voortkomen uit de wetten van het universum.


Stephen Hawking (1942-2018), orakel dat haast namens het heelal zelf leek te spreken

Hoe vaak het een haar gescheeld heeft of Stephen Hawking zou zijn overleden weet niemand, maar de bekendste natuurkundige van zijn generatie, de man met de versteende grimas en de metalen computerstem die scheef in zijn rolstoel zat, is woensdagochtend vroeg in zijn huis in Cambridge, Engeland, overleden. Hawking werd 76 jaar.

'Hij was een perfect voorbeeld van hoe je met moed een ziekte tegemoet treedt. Een strijder'
Stephen Hawking, de bekendste natuurkundige van zijn generatie, is overleden. Artsen gaven de onhandige natuurkundestudent na de diagnose van de ziekte ALS in 1963 nog twee jaar. Het werden er vijfenvijftig. Vakgenoten en fans reageren op zijn overlijden: 'Hij moet over een onvoorstelbare wilskracht hebben beschikt om ondanks zijn ziekte actief te blijven.'

Zwarte gaten zijn helemaal niet zwart
Martijn van Calmthout legt het nog een keer uit: Hawking voor dummies.

Zo is het om een postuum te maken over je nog levende held: wetenschapsredacteur Martijn van Calmthout over Stephen Hawking
Stephen Hawking was een held van wetenschapsredacteur Martijn van Calmthout. En dus vond hij het belangrijk dat er, op het moment dat Hawking zou overlijden, meteen een goed stuk te lezen zou zijn. Daarom schreef hij al eerder een necrologie. Hoe ga je daarmee om, als journalist, en wat voor woorden kies je? Martijn vertelt ons hoe het is om een stuk te schrijven over iemand die nog niet overleden is. En, natuurlijk, over hoe bijzonder zijn held Stephen Hawking was.

Bloemen voor Stephen Hawking voor de poort van de universiteit van Cambridge. Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden