Bert Wagendorp: nationalistische passie heeft de historie van Spanje gevuld met bloed en lijken

null Beeld
Beeld

De voorzitter van het Catalaanse parlement, Carme Forcadell, las vrijdag de uitslag voor van de stemming over onafhankelijkheid van Catalonië. Van de 135 parlementsleden hadden er 70 voor gestemd en daarmee was Barcelona e.o. zelfstandig. Het volkslied werd ingezet en voor het parlementsgebouw vielen mensen elkaar huilend van vreugde in de armen. Er werd dolblij gehost.

In Madrid besloot een half uur later het Spaanse parlement de onafhankelijkheidsverklaring niet te accepteren. Een besluit dat de separatisten formeel niet raakte, want ze waren zojuist zelfstandig geworden en Spanje was nu een buitenlandse mogendheid.

Dit is het onvoltooide verhaal. Hoe het verder gaat was vrijdagavond nog niet bekend, maar het zou kunnen dat er gewelddadige scènes aankomen.

Het is wonderlijk wat een abstract idee als 'onafhankelijkheid' teweeg kan brengen. De zelfstandigheid van Catalonië zou hoogstwaarschijnlijk een economische ramp voor de regio betekenen, van het kosmopolitische Barcelona een bekrompen provinciestad maken en FC Barcelona degraderen tot een tweederangs club in de zwakke Catalaanse eredivisie - ik noem maar een paar van de mogelijke consequenties.

Maar voor de Catalaanse separatisten lijken consequenties er niet zoveel toe te doen. Het gaat hun om de verwezenlijking van een ideaal, waarin onafhankelijkheid staat voor een stralende toekomst in een paradijselijke samenleving. Het is een romantisch idee.

Op 8 oktober, een week na het onafhankelijkheidsreferendum, was de Peruaanse schrijver en Nobelprijswinnaar Vargas Llosa in Barcelona aanwezig bij een grote demonstratie tégen de afscheiding. Hij sprak over de passie die de stad in zijn greep had gekregen.

'Passie kan wild en destructief zijn', zei hij, 'wanneer ze wordt gedreven door fanatisme en racisme. De slechtste van allemaal, die in de geschiedenis de meeste verwoesting heeft veroorzaakt, is de nationalistische passie. De ongelukkige erfenis van de slechtste vorm van romantiek, het nationalisme, heeft de historie van Europa, van de wereld en van Spanje gevuld met oorlog, bloed en lijken.' Dat was duidelijk, maar helaas leert de geschiedenis dat nationalistische passie bereid is vernietiging als prijs te accepteren en over lijken te gaan. Het idealisme van de nationalist maakt hem blind en ontoerekeningsvatbaar.

Ik begrijp de aantrekkingskracht en verbindende macht van een eigen taal, een eigen cultuur en een gedeelde geschiedenis heel goed. Er is ook weinig op tegen, zo lang het niet leidt tot afsluiting, buitensluiting, tot nieuwe grenzen en nieuwe tegenstellingen; tot de heilige viering van de zelfverheerlijkende nationalistische idee. Die is gevaarlijk. En besmettelijk. Er zijn meer Spaanse regio's met separatistische neigingen. In Italië stemden vorige week de regio's Veneto en Lombardije voor meer autonomie. Emilia-Romagna en Puglia willen dat ook. Veel Schotten zullen ook worden geïnspireerd door het Catalaanse voorbeeld, net als Vlamingen. Overal in Europa zijn regionale krachten aan het werk die zich willen onttrekken aan de macht van de 19de-eeuwse natiestaten.

Die staten zijn ook constructies, vaak gebaseerd op een gefingeerde gemeenschappelijke geschiedenis en de belofte van een glorieuze toekomst. Dat heeft ons een hoop ellende bezorgd. Wellicht nadert de natiestaat zijn uiterste houdbaarheidsdatum. Maar het is te hopen dat er geen kleinzielig nationalisme voor in de plaats komt, van zich onafhankelijk verklarende regio-staatjes met hun eigen douaniers en legertjes.

In 1992 financierde de bierbrouwer Freddy Heineken het project 'Eurotopia'. Hij vroeg de toenmalige Leidse hoogleraren Henk Wesseling en Wim van den Doel een kaart van een 'Europa van de regio's' te tekenen - zij deelden het continent op in 75 gebieden van 5 à 10 miljoen burgers met een min of meer gemeenschappelijke identiteit. Catalonië was er een van.

De naam van het plan verwees niet voor niets naar Utopia. Wellicht had het bier rijkelijk gevloeid. Maar misschien gaf het plan wel de juiste richting voor de toekomst aan en ligt die in een verenigd Europa van autonome regio's.

Catalonië heeft de onafhankelijkheid uitgeroepen. Na een vurig debat heeft een minieme meerderheid van het regioparlement gestemd vóór afscheiding van Spanje. Nu de Spaanse regering heeft besloten de macht over te nemen staat de situatie in Catalonië onder hoogspanning. Lees hier hoe het conflict met Madrid zo hoog kon oplopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden