Column

Bert Brussen bespreekt: 'Kuifje in Afrika is niet zo zeer kwetsend voor zwarten, maar juist voor de blanken zelf'

Het zullen vooral blanken zijn geweest die de Kuifje-boeken uit een Zweedse bibliotheek wilden halen, schrijft Bert Brussen. Uit schaamte voor het koloniale verleden. 'Hergé schotelt ons een glashelder beeld van een minder fraai stuk van onze geschiedenis voor'.

Geen stripalbum zo kwetsend als 'Kuifje in Afrika'. Het zou verboden moeten worden, vond iemand ooit. En aangezien er onlangs zelfs in een democratische rechtsstaat als Zweden, waar ze gewoon een grondwet hebben die de vrijheid van meningsuiting waarborgt, is gepoogd dit Kuifje-album uit een bibliotheek te censureren kan het nooit lang duren of ook in Nederland zal dit stripboek worden verboden. Wat de Amsterdamse PvdA eerder niet lukte met de boeken van W.F. Hermans, kan nu een gesubsidieerde anti-discriminatieclub altijd nog proberen met de dappere reporter en zijn witte hondje.

Voordat het zover is, is het goed als iedereen ten minste kennis neemt van de rijke inhoud van dit stripalbum. We moeten natuurlijk niet hebben dat straks een stripalbum is gecensureerd en mensen vervolgens roepen helemaal achter deze censuur te staan zonder het album ooit te hebben gelezen. Dat zulks bij anti-islam-filmpjes van twijfelachtig allooi staande praktijk is wil natuurlijk niet zeggen dat zelfbenoemde Kuifje-haters de andere Kuifje-haters maar moeten nababbelen.

Kuifje in Afrika, het tweede album uit de reeks van Kuifje, verscheen voor het eerst in 1931 (zwart-wit versie). Het koloniale wereldbeeld zoals men dat begin jaren dertig vorige eeuw had wordt dan ook duidelijk zichtbaar in dit album. De negers, die ook consequent zo worden genoemd, zijn ofwel krijgers met speer en schild, slechts gehuld in een lendendoek, ofwel geklede maar door westerlingen onderhouden en opgeleide Afrikanen.

 
Dat naakte zwarte mensen met grote rode lippen wel erg stereotyperend zijn maakt Hergé nog geen racist.

Lui
Hergé laat er ook geen twijfel over bestaan hoe dom ze zijn, die negers in de Congo, (daarom praten ze zo krakkemikkig "Wij erg blij zijn met blanke. Wij maaltijd koken doen") en uiteraard hoe lui ze zijn (geen van de negers wil Kuifje even helpen met het overeind duwen van een zojuist ontspoorde stoomtrein).

Ook het feit dat de blanken met hun missionarissen Afrika hebben gekolonialiseerd, is niets anders dan een zegen, zo laat Hergé meerdere malen merken. Kuifje geneest zieke negers op wonderbaarlijke wijze (hij geeft ze kinine) en dankzij zijn kennis van moderne techniek is het voor Kuifje geen enkel probleem de tovenaar of medicijnman te overtreffen. Om vervolgens te worden aanbeden als god.

Reis naar het einde van de nacht
Daar kun je veel racistisch van vinden, maar dergelijke opvattingen vind je in veel literatuur uit die tijd terug. In Celine's 'Reis naar het einde van de nacht' bijvoorbeeld zijn de negers ronduit wilden die bij willekeur kunnen worden ingezet voor slavenarbeid of seksuele diensten en even waardeloos als inwisselbaar zijn.

Je kunt de vraag stellen of Europeanen destijds zo dachten ondanks of doordat ze dergelijke voorstellingen in hun literatuur kregen gepresenteerd, maar het besef dat deze "negers" en "wilden" exact dezelfde mensen zijn als blanken, en dus gelijkwaardig, was eenvoudigweg nog niet gearriveerd in het Europa van het interbellum. Al helemaal niet in België, waar het kolonialisme nog tot in de jaren zestig zou blijven bestaan.


Karikatuur
Bovendien: Hergé tekent alles als een karikatuur. Dat naakte zwarte mensen met grote rode lippen wel erg stereotyperend zijn maakt Hergé nog geen racist. Kuifje zelf is namelijk ook een karikaturaal karakter: een intens bleek kaal mannetje met slechts een raar kuifje als enige hoofdbedekking. Bovendien kunnen alle dieren in Kuifje in Afrika praten. Hondje Bobbie heeft weliswaar het verstand van een vierjarig kind maar kan ook tranen huilen, wat voor honden nogal opmerkelijk is, en het plot van het verhaal is al even karikaturaal. Niemand minder dan Al Capone wil Kuifje (kennelijk een in heel Europa beroemd verslaggever) uit de weg laten ruimen zodat hij vrij baan heeft bij het "in bezit nemen van diamantmijnen". Diamantmijnen was waarschijnlijk zo ongeveer de complete omschrijving van "Afrika".

Eigenlijk is Kuifje in Afrika niet zo zeer kwetsend voor zwarten maar juist voor de blanken zelf. Het album is historisch correct en geeft op niet mis te verstane wijze een prachtige kijk op ons koloniale verleden. Juist door de karikaturen en het gebruik van inmiddels in onbruik geraakte vooroordelen, schotelt Hergé ons een glashelder beeld van een minder fraai stuk van onze geschiedenis voor.

Wat hij overigens doet, je kunt het niet vaak genoeg benadrukken, in een prachtige vloeiende tekenstijl (sommige plaatjes zoals deze zijn zo realistisch en van een schoonheid dat je ze zou willen inlijsten) inclusief authentieke details zoals het ontroerende schoolschoonschrift waarin Hergé zijn plaatjes soms voorziet van bijschriften.

Blanken
Het zullen dan ook vooral blanken zijn geweest die Kuifje in Afrika uit een Zweedse bibliotheek wilden censureren, geschokt en vol schaamte als zij waren toen zij kennis namen van hun eigen geschiedenis die hun voorouders liever vergeten.

De enige echte reden om Kuifje in Afrika te voorzien van een waarschuwing voor gevoelige kinderzieltjes is het voortdurende extreme geweld tegen wilde dieren. Kuifje zelf toont zich een verwoed jager en slacht zonder ook maar een traan te laten antilopes, apen, een olifant (voor het ivoor!) en een neushoorn af. Deze laatste overigens door een gaatje in zijn pantser te boren en het dier met een staaf dynamiet van binnen uit op te blazen. Ook dat, (het jagen, niet het opblazen van neushoorns) was zo'n beschamend onderdeel van de koloniale tijd. (In latere versies van het album werden de tekeningen met geweld tegen dieren overigens tot wat kindvriendelijker materiaal bewerkt.)

Gek genoeg hoor je daar nooit iemand over wanneer het er bij Kuifje in Afrika op aankomt. Misschien een leuk ideetje voor de Partij voor de Dieren? Over een stripalbum van meer dan tachtig jaar oud kun je je tenslotte niet genoeg opwinden.

Bert Brussen is hoofdredacteur van DeJaap.nl. Zie ook http://www.bbwerkt.com.

Wilt u uw opening, toko, feestje, boek, film, minicruise, tentoonstelling, theatervoorstelling, geheel verzorgde vijfsterrenvakantie van drie weken naar de Maldiven of kledinglijn ook laten recenseren door Bert Brussen? Mail dan volkskrantbertbrussen@gmail.com

Beeld Tekening uit Kuifje
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.