Column

Bert Brussen bespreekt: 'Bosch' hel is de projectie van een psychoselijder'

De hel is van een voortreffelijke schoonheid, schrijft columnist Bert Brussen. 'De hel van Jeroen Bosch wordt bevolkt door wezens die bij hoge koorts of onder invloed van drugs altijd weer terugkeren.'

'De tuin der aardse lusten' opengeklapt met links het paradijs en rechts de hel van Jeroen Bosch.

De wereld een hel. Niet alleen een uitspraak van Arthur Schopenhauer maar tevens een waarheid. Tenminste, na de 'gezellige' feestdagen met het vooruitzicht van schaatsen en steeds langere NOS Journaal-reportages over 'de Elfstedenkoorts' en ander blij volksgeneuzel mag je gerust die conclusie trekken. En zo niet: gun uzelf vandaag even een minuutje of tien en lees de comments onder dit stuk, of welke reaguursels dan ook op Volkskrant.nl. Het motto 'de wereld een hel' zal ook u als blijde, optimistische en opgewekte burger ineens bekoren.

Trouwens, nu we het toch over het giftige puin van 't levensverdriet, de Volkskrant.nl-reaguurders, hebben: die anonieme brievenschrijver aan Hans Spekman is natuurlijk gewoon ook hier in de comments actief.

Stoer zwart
Enfin. De hel dus. Geen verzinsel zo waarlijk schoon als de hel. Het tegenovergestelde, de hemel, steekt er maar saai en schril bij af: veel licht en ruimte, alle goeds en waarschijnlijk ook nog zonder zwaartekracht. Een soort door Jan des Bouvrie ingerichte serre met extra lichtkoepels maar dan oneindig groot.

Nee, kom daar maar eens om in de hel. Daar hebben we het tenminste over een robuuste eeuwigheid. Stoer zwart, onherbergzame gebieden, opwindende hitte en sensationele duisternis, volledig vrij van subsidie. En vuur natuurlijk, veel vuur. Heel veel vuur.

Dat vuur blijft toch wel hoofdingrediënt nummer één in zo'n beetje elke voorstelling van de hel die de afgelopen tweeduizend jaar is gemaakt. Niet zo gek, want de eerste religieverzinners leefden in een tijd dat het toch al mystieke element vuur één van hun grootste vrienden en tegelijk vijanden was. Zonder vuur geen leven maar een beetje fik, en met olielampen of dagelijkse dakterrasbarbecues had je die al snel, en je hele dorp fakkelde af. Zonder brandweer om te blussen. Het is dus niet zo gek dat de meeste religiebedenkers een obsessie voor vuur hadden.

Ultieme schets van de hel
Toch zijn er meer, vuurloze, voorstellingen van de hel mogelijk. De hel van Jeroen Bosch bijvoorbeeld is wat mij betreft de ultieme schets van een hel. Bij Bosch geen driest flakkerend vagevuur, geen gehoornde Satan met bokkenpoten, maar een wereld van volstrekte waanzin, veelkleurig onderverdeeld in duizend en één details.

Bosch' hel wordt uitsluitend bevolkt door wezens die in nachtmerries voorkomen. Het zijn het soort van beelden die bij hoge koorts of onder invloed van drugs altijd weer terugkeren. Krankzinnige abstracties van de werkelijkheid, beangstigend herkenbaar. Spookbeelden die angst aanjagen zonder dat je weet waarom. De hel van Jeroen Bosch is de projectie van een psychoselijder, een episch hoogtepunt van een schizofrene angststoornis.

Het rare is dat het op het eerste gezicht allemaal nog wel mee lijkt te vallen met die hel. Dat komt wellicht door de prikkelende afleiding van de Tuin der Lusten op het paneel ernaast, maar ook door het ontbreken van de te verwachten vuurpoelen en vliesvleugelige demonen die ingewanden uit buiken trekken. De hel van Bosch is bovendien een specifieke muzikantenhel. Vandaar ook die enorme harp en metronoom (die natuurlijk onophoudelijk tikt, gekmakend en oorverdovend, op het ritme van de eeuwigheid).

Dierenkoppen
Maar wie langer kijkt, en dat moet erg lang zijn gezien de barokke hoeveelheid aan details, zal uiteindelijk worden bevangen door een sluipende angst. Een ontzetting die rechtstreeks voortkomt uit een oerangst die u wellicht voor het laatst ervoer in uw kleutertijd. Het soort van hysterie en neurose waardoor uw bed nat werd.

Zijn het die boosachtig aandoende humanoïden met dierenkoppen? Die haast gelukzalige uitstraling van Satans lakeien? Of is het misschien de brandende wereld helemaal bovenin? Die duistere skyline van verwoesting die, dankzij de met demonen en vallende engelen bezaaide inktzwarte hemel, verdacht veel lijkt op de beelden van nachtelijke bombardementen die we kennen uit de Tweede Wereldoorlog? De lichtwaaiers die uit de gebouwen schijnen lijken verdacht veel op zoeklichten, en daar helemaal links bovenin, het lijkt verdomd wel een bommenwerper...

Neen, dan Satan zelf, gezeten op zijn hoge troon, smakelijk kluivend aan een verdoemde. Geen roodverbrande geitenkop maar een giftig aandoend blauw schepsel met daarbovenop een haast in lieflijkheid contrasterende vogelkop. Die zal Bosch bij de oude Egyptenaren hebben gejat, al is het een vraag waar die zwarte ketel als duivelskroon vandaan komt.

De Satan van Bosch is vele malen angstaanjagender dan de satan met bokkenpoten en drietand uit Hollywood. Juist de meer dan menselijke reusachtigheid, die levensgrote vogelkop, in wiens snavel elke verdoemde ooit zal verdwijnen, boezemt zoveel angst in.

Gruwelijke schreeuw
Ik stel me zo voor dat het benaderen van deze Satan gepaard zal gaan met een aanzwengelende diepe bromtoon, die voelbaar is in het achterhoofd, en steeds nadrukkelijker alomtegenwoordig wordt naarmate satan dichter wordt genaderd. Eenmaal oog in oog met de vogelkop is de zoemtoon oorverdovend, maar blijft de rest van de hellemuziek hoorbaar: een kakofonie van valse noten, atonale symfonieën, het geluid van zweefmolenmuziek die steeds sneller draait, kermismuziek op hol. Beide geluiden bereiken hun climax wanneer het oog van satan zich op de verdoemde richt. Oog in oog met Satan.

Dan valt slechts nog een gruwelijke schreeuw te verwachten, even onhoorbaar, dodelijk en onvoorstelbaar als het woord van God, als satan zijn snavel opent en de lucht van verrotting de zuurstof verdrijft.
Het is kortom allemaal van een voortreffelijke schoonheid. Het fascineert, urenlang en mateloos. Wie nu nog niet van de hel kan genieten gelooft te veel in een hemel. Of heeft nog niet genoeg Volkskrant.nl-reaguursels gelezen. Dat kan ook.

Bert Brussen is columnist voor Volkskrant.nl en hoofdredacteur van ThePostOnline.nl. Zie ook Bbwerkt.com.

Wilt u uw opening, toko, feestje, boek, film, minicruise, tentoonstelling, theatervoorstelling, geheel verzorgde vijfsterrenvakantie van drie weken naar de Maldiven of kledinglijn ook laten recenseren door Bert Brussen voor Volkskrant.nl? Mail dan volkskrantbertbrussen@gmail.com.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden