Berry

Neem een potlood of pen stevig in uw rechterhand en strek uw rechterarm recht naar boven (langs uw rechteroor). Zorg ervoor dat het potlood recht naar voren wijst....

Deze verandering van richting bracht Michael Berry (geboren 1941) op een schitterend idee. Hij liet zien (in 1983) dat als je een object langzaam verplaatst, maar uiteindelijk weer terugbrengt in zijn oorspronkelijke positie er toch een verandering kan zijn opgetreden. Hij karakteriseerde die verandering met een hoek die nu Berry's fase wordt genoemd.

Neem als voorbeeld een watermolecuul. Atomen die dit molecuul vormen, trillen om hun evenwichtsposities. Ze komen dus voortdurend terug in hun uitgangsposities. Typisch een situatie waarop Berry's fase van toepassing is.

Je komt Berry's fase tegen in werkelijk elk onderdeel van de natuurkunde. Bij atomen, bij moleculen, bij vaste stoffen, bij vloeistoffen. Maar ook in de optica, de kernfysica, de deeltjesfysica en de kosmologie.

Net zo goed als de onzekerheidrelaties van Heisenberg hoort nu ook Berry's fase tot de fundamenten van de quantumfysica.

Sir Michael Berry is een beroemd Brits natuurkundige. Eigenschappen die bij hem passen zijn: briljant, excentriek, ijdel en zeer onderhoudend. Hij kan zeer direct zijn in zijn commentaar.

Vanuit zijn basis in Bristol komt hij regelmatig naar Nederland. Ik had eens een wiskundig probleem gevonden in een gangbare natuurkundige theorie. Het betrof een gebied dat een specialiteit is van Berry. Ik stelde hem – enigszins trots – een vraag met betrekking tot dat probleem. Waarop hij antwoordde: waarom stellen mensen toch altijd van die onbenullige vragen aan mij? Dat is zijn manier om aan te geven dat hij niet in je probleem geïnteresseerd is.

Berry houdt zich graag bezig met natuurkundige problemen die je in het alledaagse leven tegen kan komen. Hij heeft heel wat artikelen over regenbogen geschreven. En een lang artikel over de spiegelende werking van de zilveren ballen in een kerstboom. In dat artikel legt hij ook uit hoe bijzienden en verzienden zonder bril goed kunnen kijken: prik met een naald een gaatje in een aluminiumfolie en kijk door dat gaatje.

Berry heeft vele onderscheidingen gekregen voor zijn wetenschappelijk werk. Hij verwondert zich vaak over de vele prijzen die hem ten deel vallen. In één van zijn toespraken vertelt hij dat je in de handel maar één keer een brood kan verkopen. Als je meer geld wil verdienen, moet je een nieuw brood bakken. Zo niet in de wetenschap. Daar kan je steeds opnieuw beloond worden voor het zelfde werk.

De excentrieke Brit heeft zeer weinig op met militairen. Hij noemt wetenschappers die voor militaire doeleinden werken, parttime soldaten. Amerikaanse wetenschappers zijn voor financiële ondersteuning van hun onderzoek vaak aangewezen op militaire instanties. Aan het eind van een Amerikaans wetenschappelijk artikel, dat op het eerste gezicht van geen enkele militaire waarde is, wordt dan ook vaak het Amerikaanse leger of de Amerikaanse marine bedankt voor hun steun.

Aan het einde van het artikel waarin Berry het idee van zijn, nu beroemde, fase gepubliceerd heeft, staat de volgende hilarische zin te lezen: dit werk is door geen enkele militaire instantie ondersteund. Deze opmerking heeft hem tot nog toe de Nobelprijs gekost.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden