Berooid, uitgeput en verbitterd: het verhaal van de Afrikaanse gelukszoeker

In de woestijn van Niger werden gisteren de lijken van 92 migranten gevonden. Ze kwamen door uitdroging om het leven, nadat de vrachtwagens waarmee ze vervoerd werden pech kregen. Wat maken Afrikaanse migranten die hun geluk in Europa willen beproeven doorgaans mee? En waarom nemen ze zoveel risico? Afrika-correspondent Kees Broere: 'Jarenlang moeten ze ontkennen dat ze bestaan. Dat is zo mensonterend.'

Een Afrikaanse immigrant rust uit middenin de Sahara-woestijn. Beeld afp

Onder de 92 migranten die levenloos zijn aangetroffen in de desolate Sahara-woestijn van Niger zitten 52 kinderen, 33 vrouwen en 7 mannen. 'Zo gaat dat', zegt Kees Broere, die vanuit Afrika verslag doet voor onder meer de Volkskrant en de NOS. 'Eerst gaan de koeien, dan de kinderen, dan de vrouwen en uiteindelijk de mannen. Die zijn fysiek het sterkst.'

Gelukszoekers zijn van alle tijden, maar de laatste maanden is er een piek in het aantal migranten dat de oversteek naar Europa probeert te maken. 'Het aantal asielzoekers is sinds 2002 niet zo hoog geweest', vertelt Jan-Kees Goet, bestuursvoorzitter van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers vandaag in de Volkskrant. Hij verwacht dit jaar 17 duizend asielzoekers en daarbij gaat het niet alleen om Syriërs die de burgeroorlog ontvluchten, maar ook om Somaliërs en Eritreeërs.

Precieze cijfers over het aantal Afrikanen dat door Europa rondzwerft zijn er niet. De Raad van Europa maakt een grove schatting: tussen de 3,5 en 8 miljoen. Waarschijnlijk ligt dit aantal veel hoger, omdat veel migranten illegaal in Europa verblijven. De VN houdt het erop dat jaarlijks 80.000 vluchtelingen per jaar de oversteek via Niger wagen.

'Migranten beginnen met opgewekte naïviteit aan hun reis', vertelt Broere. 'Die bereiden zich vaak in het geheim voor, zonder dat de familie ervan weet. Je geluk elders beproeven, is een taboe.'

Geel uitslagen van het woestijnzand
Broere sprak voor zijn boek Van Accra naar Amsterdam uitgebreid met migranten. Hij reisde ook stukken met ze mee, in volgestouwde pickup trucks waar de Afrikanen in foetushouding letterlijk geel uitsloegen wegens het gebrek aan voedsel en drinkwater en door het woestijnzand dat voortdurend langs hun gezichten sloeg.

Anders dan vaak gedacht wordt, zijn de Afrikanen die de oversteek wagen niet arm. Relatief gezien dan. 'Bij arme mensen komt het helemaal niet in hun hoofd op om te migreren en daarvoor de middelen te verzamelen', aldus Broere. 'Opleidingsniveau speelt daarbij ook een rol. Als je wilt migreren, moet je toch de nodige basiskennis hebben van de wereld. Armeren, die geen opleiding hebben genoten, weten vaak niet eens waar Europa ligt, laat staan dat ze de verschillende landen kunnen aanwijzen.'

Een groep migranten uit Afrika die is aangekomen in de haven van het Italiaanse Catania. Beeld epa
 
Ze beginnen aan een illegaal avontuur, dus ze zijn volledig overgeleverd aan mensen die profijt uit ze halen. Dan moet je denken aan mensensmokkelaars die heel veel geld vragen voor transport of de juiste papieren om naar een volgend land te reizen.

Het zijn met name jonge Afrikaanse mannen, pakweg tussen de twintig en halverwege dertig, die Europa als einddoel hebben. Ze hebben doorgaans een goede opleiding genoten, maar stuiten op de trage vooruitgang in eigen land en het schrijnende gebrek aan banen. Ze hebben op internet gelezen over het 'ontwikkelde' Europa, met haar hoge levensstandaard en moderne levensvisie.

Willen ze nog iets van hun leven maken, dan moeten ze daarheen, is de gedachtegang. Maar de realiteit valt bitter tegen, vertelt Broere. 'Ze beginnen aan een illegaal avontuur, dus ze zijn volledig overgeleverd aan mensen die profijt uit ze halen. Dan moet je denken aan mensensmokkelaars die heel veel geld vragen voor transport of de juiste papieren om naar een volgend land te reizen. Die smokkelaars worden bijgestaan door corrupte ambtenaren. Dat hele proces kost tijd. Maanden, maar soms wel jaren. En natuurlijk geld. Duizenden euro's. Dat hebben de migranten niet, dus moeten ze hun tocht staken om onderweg wat geld bij te verdienen. Ze belanden dan in het laagste circuit en gaan voor heel weinig geld aan de slag als schoenpoetser, tuinman of bewaker.'

Slechts een klein deel - naar schatting zo'n 10 procent - bereikt uiteindelijk Europa. De rest strandt in Afrika en met een beetje geluk zo noordelijk mogelijk. In Libië of Algerije bijvoorbeeld. De economieën zijn daar sterker dan in het land van herkomst. De migranten kunnen relatief goed verdienen in de bouw of als hulpje in het huishouden. Een groot deel van het geld dat ze verdienen, gaat naar hun familie.

Syrische en Afrikaanse migranten doen mee aan het kerkdienst ter nagedachtenis van de Afrikanen die eerder deze maand omkwamen bij hun oversteek naar Lampedusa. Beeld reuters
 
De tocht is vreselijk zwaar. Het besef dat ze niet het geluk hebben gevonden waar ze zo op hebben gehoopt, brengt de nodige psychische schade met zich mee.

Psychische schade
'Veel migranten die ik sprak zeiden: als we dit achteraf hadden geweten, dan waren we er nooit aan begonnen', zegt Broere. 'De tocht is vreselijk zwaar. Het besef dat ze niet het geluk hebben gevonden waar ze zo op hadden gehoopt, brengt de nodige psychische schade met zich mee. Moet je je voorstellen: jarenlang moet je ontkennen dat je bestaat. Dat is zo mensonterend.'

De Afrikanen hebben er sinds het uitbreken van de Arabische revolutie, die eind 2010 begon, concurrentie bij gekregen. Arabieren uit Tunesië, Libië en Egypte ontvluchtten in toenemende mate de politieke instabiliteit en hoge werkeloosheid in hun thuisland. Het laatste jaar zijn daar nog de Syriërs bijgekomen.

Het wordt ze niet makkelijk gemaakt om de (illegale) oversteek te maken. De Europese Unie is al jaren bezig met het opstellen van nieuwe regelgeving om migratie in te perken. Sinds de scheepsramp van 3 oktober, waarbij zo'n 300 Afrikaanse vluchtelingen omkwamen nadat het schip - op weg naar Lampedusa - zonk, is het migratieprobleem opnieuw op de agenda komen staan. De EU stemde een week na de ramp in met een nieuw grensbewakingssysteem. Boten moeten in de toekomst sneller opgespoord en geïdentificeerd worden.

Volgens Kees Broere hebben de Afrikaanse migranten geen boodschap aan de strengere regelgeving. 'Ze zeggen: als Europa een hogere muur bouwt, dan maken wij een langere ladder om erover heen te klimmen.'

Een migrant aan het werk in Lagos. Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.