Beroemd geheugenexpert in bres voor waarheidsvinding

Geheugendeskundige Willem Albert Wagenaar, altijd uitgedost met vlinderstrik, trad op in meer dan duizend strafzaken, waaronder het proces tegen oorlogsmisdadiger Demjanjuk. Hij overleed op 69-jarige leeftijd.

Willem Albert Wagenaar gaf begin vorig jaar een wetenschappelijke verklaring voor de foute wissel van Sven Kramer op de 10 kilometer tijdens de Olympische Spelen in Vancouver. 'Verschillende spelers maken vergissingen die voortvloeien uit het beperkte functioneren van hun psychologische functies. Die vergissingen komen om de haverklap voor, maar leiden zelden tot rampen omdat ze op tijd worden gecorrigeerd, en omdat noodlottige combinaties zeldzaam zijn. In dit geval gaat het om vergissingen van zowel Kramer als zijn coach Gerard Kemkers. Het zal vaker zijn voorgekomen dat Kramer onzeker was over de te maken wissel, of dat Kemkers een verkeerde aanwijzing gaf. Alleen het samengaan van die vergissingen is noodlottig,' schreef hij in een opiniestuk in NRC Handelsblad. Dat ze in dit geval allebei in de fout gingen, had te maken met de absurde omstandigheden van de Olympische Spelen.


Hoewel het land ervan op zijn kop stond, was de verkeerde wissel van Kramer een van de meer triviale problemen van de rechtspsycholoog en internationaal bekende geheugendeskundige Willem Wagenaar (1941-2011) die 27 april op 69-jarige leeftijd in Utrecht is overleden.


Wagenaar heeft een belangrijke rol gespeeld bij de wetenschappelijke onderbouwing van de waarheidsvinding tijdens juridische procedures. Voor het grote publiek werd de altijd met vlinderdas uitgedoste Wagenaar vooral bekend als getuige-deskundige in talrijke geruchtmakende strafprocessen zoals de Eper incestaffaire en die tegen de oorlogsmisdadiger John Demjanjuk. In de meer dan duizend zaken waarin hij als deskundige optrad, probeerde hij vaak aan te tonen hoe weinig betrouwbaar en selectief het geheugen is bij herkenningen. Hij was vaak te zien in tv-programma's.


Wagenaar werd in 1941 geboren in Utrecht en studeerde in 1965 aan de universiteit van die stad cum laude af in de experimentele psychologie. Hij werkte eerst bij het TNO-instituut voor Zintuigfysiologie in Soesterberg voordat hij hoogleraar werd in Leiden. Hij deed zelf continu in de praktijk onderzoek. In 1986 schreef hij een gezaghebbend artikel over zijn eigen onderzoek naar waarnemingen, geheugen en herinneringen. Hiervoor had hij zelf zes jaar lang elke dag twee zaken opgeschreven die hij zich later moest proberen te herinneren.


Een jaar later trad hij in Israël op in het eerste proces tegen Demjanjuk die door getuigen zou zijn herkend als een bewaker van het concentratiekamp Treblinka. Wagenaar noemde de getuigenverklaringen onbetrouwbaar en Demjanjuk werd in 1993 vrijgesproken. Pas elf jaar later bleek dat hij als kampbewaarder zou hebben gewerkt in een ander kamp Sobibor.


Wagenaar speelde ook een grote rol in de Eper incestaffaire in 1994 waarbij Yolanda van B. door dorpsgenoten seksueel zou zijn misbruikt en daarna abortussen en satanische rituelen had moeten ondergaan. Wagenaar plaatste vraagtekens bij de verklaringen van Yolanda, hoewel de daders werden veroordeeld - een rechterlijke dwaling, aldus Wagenaar.


In de boeken De Slapende Rechter (2009) en Broddelwerk (2010) kwam Wagenaar met talrijke voorbeelden van rechterlijke dwalingen, waarbij verdachten soms tijdens het politieverhoor onder druk herinneringen hadden opgedrongen gekregen - een vorm van hersenspoeling, aldus Wagenaar.


Wagenaar was een gepassioneerd verzamelaar van toverlantaarns; in zijn huis had hij een theater voor het geven van voorstellingen laten bouwen. Wagenaar was vanaf 2004 universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht. In 2006 ging hij met emeritaat.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden