Berlijnse Muur sloot 'vrijheidspoort' van Oost naar West

Op 13 augustus 1961 begon de bouw van de Berlijnse Muur. Westerse waarschuwingen voor 'een ernstige en gevaarlijke toestand' mochten niet baten, blijkt uit de Volkskrant van toen....

Op 31 juli 1961, dertien dagen voordat de Berlijnse muur wordt opgericht, verschijnt er een klein, veelzeggend berichtje op de voorpagina van de Volkskrant: 'Oost-Berlijn vraagt volk om offers.'

De tekst luidt: 'Neues Deutschland, het officiële Oostduitse ommunistische orgaan, heeft een beroep gedaan op de kleinhandelaren om hun kelders eens na te zoeken op oude artikelen, die de huidige schaarste aan consumptiegoederen zouden kunnen opvullen. Het blad vraagt het volk een offer voor het land en laakt de vluchtelingen die het land ''verraden''.'

Heel even breekt de grimmige realiteit door in de retoriek van het Oost-Duitse regime. De vele Oost-Duitsers die het land de afgelopen maanden hebben verlaten, zijn nog altijd 'verraders' van de socialistische heilstaat. Maar impliciet wordt toegegeven dat ze vooral het erbarmelijk lage levenspeil in Oost-Duitsland ontvluchten. Zelfs de communistische leiders weten het: Oost-Duitsland verkeert in een crisis.

De ogen van de wereld zijn eind juli al maanden gericht op Berlijn, blijkt uit de berichtgeving in de Volkskrant. Het Berlijnse drama speelt zich tegelijkertijd af op twee bühnes: die van de politiek en die van de burgersamenleving, waar een individuele strijd om een fatsoenlijk bestaan plaatsvindt.

De politici doen de eerste zet. In mei overhandigt Sovjetleider Chroetsjov aan de Amerikaanse president Kennedy het memorandum 'Inzake Berlijn en de Duitse kwestie'. Chroetsjov wil af van de verdeling van Berlijn in vier machten, en dringt aan op een definitief vredesverdrag met Duitsland. Hij dreigt een apart verdrag met Oost-Duitsland te sluiten en heel Berlijn vervolgens aan dat land over te dragen.

Er ontstaat onmiddellijk een conflict met de westerse machten. Die sturen aan op een geleidelijke hereniging van heel Duitsland, hetgeen door de Sovjet-Unie onaanvaardbaar wordt geacht. Midden juli loopt de ruzie verder op. De Amerikanen sturen een nota naar Moskou waarin ze waarschuwen voor 'een ernstige en gevaarlijke toestand' als ze uit Berlijn worden weggestuurd. Het is een verkapte dreiging met oorlog.

Op de grens tussen Oost- en West-Berlijn heeft de politieke crisis zich dan al doen voelen. De gestage stroom vluchtelingen, gemiddeld zo'n 250 duizend per jaar, is sinds juni zeer sterk toegenomen. Men vreest dat de enige toegangspoort tot het Westen wordt gesloten .

De Volkskrant meldt op 22 juli dat per dag gemiddeld 1500 Oost-Duitsers verschijnen bij het vluchtelingenkamp Marienfelde, en dat Oost-Duitsland sinds de oorlog al eenvijfde van zijn bevolking is verloren. Bonn vreest dat Rusland er een excuus in zal zien om Oost-Europese immigranten naar Oost-Duitsland te sturen.

Op 26 juli bereikt het conflict een hoogtepunt. Kennedy houdt een speech waarin hij aankondigt het Congres om 3,5 miljard dollar aan extra defensie-uitgaven te vragen. Hij koppelt de aanvraag direct aan de kwestie-Berlijn. Het Westen zal vasthouden aan West-Berlijn, en het verdedigen zoals in de oorlog Bastogne en Stalingrad zijn verdedigd. De toespraak wordt in het Westen 'met grote waardering' ontvangen, meldt de krant. Volgens het Russische persbureau Tass heeft Kennedy 'zijn bijdrage geleverd aan het aanwakkeren van de oorlogshysterie'.

De Volkskrant is tevreden. Er is een grens getrokken zonder oorlog uit te lokken. In het commentaar staat: 'Kroetsjef dient uit deze boodschap te begrijpen, dat Amerika werkelijk de vrijheid van Berlijn een reden zal vinden tot vechten, als dat nodig zou zijn.' En: 'Het was duidelijke taal van een vastberaden man, die oorlog verafschuwt, maar weigert de vrede te kopen voor een te hoge prijs.'

Intussen worden de berichten over de uittocht in Berlijn steeds schrijnender. Medewerker Martin Ruyter houdt de ontwikkelingen bij in een serie getiteld 'De vrijheidspoort van oost naar west'. Duidelijk onder de indruk beschrijft hij op 2 augustus hoe honderden jonge gezinnen 'met sloeberige koffers en vervallen aktentassen' de grens overtrekken. Het zijn taferelen die sterk doen denken aan 28 jaar later, wanneer de Muur valt en er een nieuwe volksverhuizing op gang komt.

Zelfs zijn analyse van Oost-Duitsland had in 1989 niet misstaan: 'Deze staat is geen georganiseerde maatschappij meer , maar een fictie, een steeds verder tot chaos vervallende, steeds stroever passende verzameling mensen die zich alleen maar verbonden voelen door ellende, niet in een samenleving die het de moeite waard maakt ervoor te leven.'

Merkwaardig is dat vlak voordat de muur wordt gebouwd, de spanning uit de lucht lijkt. Chroetsjov verklaart zich begin augustus bereid tot onderhandelingen in het najaar, en dat wordt gezien als een overwinning voor Kennedy. Het commentaar meldt op 11 augustus opgelucht: 'Kroetsjefs waarschijnlijke doel: het Westen van schrik op de vlucht te doen slaan, is niet bereikt.'

Een Reuters-bericht over de vluchtelingen eindigt geruststellend: 'Binnenkort worden nieuwe maatregelen verwacht om de stroom van vluchtelingen af te remmen, maar de Oost-Duitse leiders zullen wel niet overgaan tot een drastisch besluit, zoals bij voorbeeld het sluiten van de grensovergangen.' Op een bericht van een week eerder, dat de Oost-Duitse leider Ulbricht in Moskou zou zijn om toestemming te vragen voor het sluiten van de grens, wordt verder niet ingegaan. Jaren later zou blijken dat precies dát gebeurd is.

In de nacht van 12 op 13 augustus is het zover. De Volkspolizei trekt 'met gierende sirenes' naar de grens en grendelt Oost-Berlijn af met prikkeldraad. De Volkskrant kopt maandag ontzet: 'Opstand onderdrukt in gespannen Oost-Berlijn', 'Oostduitsers opgesloten achter tanks' en 'Mensonterende razzia's'. Op de voorpagina prijkt een foto van twee bejaarden die door 'Vopo's' worden weggestuurd: 'Te laat voor de vrijheid.' Het commentaar kopt droog: 'Het gordijn neer.'

Vluchtelingen kunnen geen kant meer op. Toch is dat niet wat het Westen het meest bezighoudt. Twee dagen later zal de Volkskrant schrijven: 'Behalve misschien in West-Duitsland, dat te emotioneel bij de Berlijnse gebeurtenissen betrokken is, wordt overal ingezien dat alles vermeden moet worden dat de Oostduitsers tot een opstand tegen het communistische regime zou moeten verleiden.'

Harde maatregelen blijven inderdaad uit, de kans op oorlog is te groot. Kennedy waarschuwt later dat de corridor van West-Duitsland naar Berlijn open moet blijven, maar over de Oost-Duitsers blijft hij op de vlakte. De echte slachtoffers van de Koude Oorlog zullen nog 28 jaar tegen de muur moeten aankijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden