Berlijn treurt om zijn geknakte avantgarde

In de Berlijnse Akademie der Künste klonk afgelopen weekeinde weer de onconventionele muziek die er na de machtsovername door de nazi's niet meer welkom was....

'Herbers is de ideale dirigent omdat hij als een van de weinigen die stukken goed kent en er echt enthousiast over is', zei de organisator, Adelheid Schloemann. Ze is dramaturge van het Oriol Ensemble, een strijkorkest van naam dat zich vanavond schijnbaar moeiteloos door de gecompliceerde partituren slaat.

Herbers geeft hoog op van de musici uit Potsdam. En ook al is hij het eens met orkestleden en publiek dat de werken van wisselende kwaliteit zijn, Maar 'Schönbergs leerlingen zijn sowieso interessant. Je was een avonturier als je bij Schönberg in de leer ging.'

De Akademie der Künste ligt nu nog enigszins verstopt in West-Berlijn, maar keert binnenkort terug op haar traditionele plaats aan de Brandenburger Tor. Het was daar dat de Weense componist Arnold Schönberg vanaf 1925 een meesterklas in compositie leidde. Zijn leerlingen leverden een belangrijke bijdrage aan de avantgarde-muziek van de jaren twintig en dertig, vooral Norbert von Hannenheim, Nikos Skalkottas en Roberto Gerhard.

Aan Schönberg en zijn leerlingen wijdt de Akademie der Künste de tentoonstelling Arnold Schönberg in Berlin, met muziekmanuscripten, brieven en foto's uit zijn Berlijnse periode. Afgelopen weekeinde kwamen daar de concerten en het symposium 'Berliner Schule' bij, een term om aan te geven dat de Berlijnse componisten geen aanhangsel van de 'tweede Weense school' zijn.

Berlijn mag graag treuren over de creativiteit, energie en vernieuwingsdrift in de Berlijnse kunst en wetenschap, die verloren gingen toen Hitler aan de macht kwam. Onder de slachtoffers neemt de avantgarde-muziek een prominente plaats in.

'Schönberg en andere componisten kwamen naar Berlijn, want dat was in de jaren twintig het culturele centrum van de wereld', zegt Herbers. Hij is solo-hoboist van het Concertgebouworkest, zat jarenlang in de artistieke leiding van het Nederlands Blazers Ensemble en stichtte in 1990 de Ebony band, een groep voornamelijk uit het Concertgebouworkest afkomstige musici die moderne muziek uit het interbellum speelt.

'De mooiste muziek die er is', vindt Herbers, die zich ook interesseert voor de periode omdat zijn Duitse vader er als pacifist deel aan had en moest vluchten voor de nazi's. Herbers speurde zelf tal van in vergetelheid geraakte stukken op door te zoeken in archieven en contact te leggen met erven.

Ook hij mijmert graag over de tragiek van een aanstormende avantgarde, die werd geknakt door nazisme en oorlog. 'Von Hannenheim was een heel grote geworden'. In plaats daarvan kwijnde de componist weg onder de nazi's. In 1944 kwam Von Hannenheim waarschijnlijk om bij een bombardement. Vrijwel zijn gehele oeuvre is vernietigd. De zes beklemmende liederen die Herbers zaterdag dirigeerde behoren tot de toevallig bewaard gebleven werken, waaruit zijn enorme talent blijkt.

Componisten in ballingschap verging het vaak weinig beter, beroofd als ze waren van hun artistieke omgeving. 'Toen na de oorlog de moderne muziek opnieuw begon kwam de generatie-Stockhausen en waren ze alweer te oud. Het is hun tragiek dat ze zich door de breuk in de geschiedenis niet verder hebben kunnen ontwikkelen', zegt Adelheid Schloemann.

De tentoonstelling in de Akademie der Künste toont hoe abrupt er een einde kwam aan het vruchtbare verblijf van Schönberg. Te zien zijn de partituren waar hij aan werkte, opschrijfboekjes, een zelfgemaakte 'twaalftoonsschuiver', maar ook zijn voorstel voor een alternatief vervoersbewijzensysteem voor de Berlijnse trams.

Door de opkomst van de nazi's bezon hij zich steeds meer op zijn joodse afkomst,wat leidde tot zijn nooit voltooide opera Moses und Aaron. Dan ligt daar de koude ontslagbrief van de Akademie der Künste, die Schönberg uit principe aanvocht.

Een jood, schreef hij trots aan Goering, had zijn overwegend arische leerlingen 'de geest van de meesters van hun ras onthuld', van een jood kregen ze een voorbeeld van 'karakter en waardigheid'. Hij was toen al in ballingschap gegaan. De agenda van Schönbergs vrouw Gertrud ligt open op de week van 17 mei 1933, waar geschreven staat: 'Paris mit Baby'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden