Berlijn kan weer even trots zijn op zichzelf

Het Berlijnse verlangen een wereldstad te zijn is van alle tijden. Maar een keer per jaar beleeft het zijn hoogtepunt: bij de opening van de Berlinale....

In de nieuwe stadswijk Potsdamer Platz worden de rode lopers uitgerold. Camerateams met opgewonden verslaggevers staan klaar. Al wekenlang speculeert de pers welke Hollywoodsterren zullen verschijnen. Kate Winslet is er al! Sean Connery heeft toegezegd.

Met de openingsfilm, die woensdagavond in premiere ging, kunnen de Berlijners dit jaar helemaal verguld zijn. Enemy at he Gates, het grote Stalingrad-epos van regisseur Jean-Jeaques Annaud, is opgenomen op locaties rond Berlijn en in de Babelsberg-studio.

Babelsberg is een legende, maar dat bleek na de val van de Muur niet voldoende om toonaangevend in Europa te zijn. Voor de studio (en Berlijn als filmlocatie) was het een zegen om de duurste Europese film in de geschiedenis binnen te halen. Bijna 200 miljoen gulden kostte de productie.

Een stad die zich toenemend het centrum van Europa voelt, past bij de ambitie die Jean-Jacques Annaud aan zijn film meegaf. Hij wilde de middelen van Hollywood combineren met een 'Europees gevoel voor stijl, die niet op een formule is gebaseerd'.

Met het Hollywood-gedeelte zit het wel goed bij de megalomane Annaud, die eerder Quest for Fire, The Name of the Rose en Seven Years in Tibet maakte.

De violen donderen, de massascènes wekken indruk en de persoonlijke intrige blijft tot het einde boeien. Zijn openingssequentie, waarin Russische rekruten de Wolga oversteken om te vechten in Stalingrad, is keihard en huiveringwekkend: het oostelijke antwoord op het eerste half uur van Spielbergs Saving Private Ryan.

Het grote verschil met het westfront was de beestachtige omgang van de Russische politieke commissarissen met hun eigen soldaten. Na Stalins beruchte 'geen stap terug'-oekaze werden terugtrekkende soldaten doodgeschoten. Annaud laat het onbegrijpelijke zien. Zijn beelden doen Russisch aan. Dat komt door zijn liefde voor Eisenstein, zegt hij.

Treffend is de casting van Bob Hoskins als commandant Nikita Chroesjtsjov, de latere Sovjet-leider. Zo boers en rücksichtlos moet hij zijn geweest.

Een van de politiek commissarissen (Joseph Fiennes) ontdekt de scherpschutterkwaliteiten van de simpele dorpsjongen Vasili uit de Oeral (Jude Law), en maakt hem tot een propagandaheld. Ze worden beiden verliefd op soldate Tanja (Rachel Weisz). De Duitsers sturen hun beste sluipschutter (Ed Harris) om Vasili te doden.

Het verhaal is grotendeels waar gebeurd, maar het scenario van schrijver Alain Godard en Annaud verweeft ingenieus de verschillende gevechten: sluipschutters tegen elkaar, twee mannen om een vrouw, ongeschoold tegen geletterd en individu tegen het totalitaire systeem, dat hem gebruikt als propagandavoorwerp. Op de achtergrond loopt het grote gevecht tussen twee legers en dictatoren.

Het is een epische film, waarbij de dialogen tussen de hoofdpersonen niet cliché-matig zijn. Enemy at the Gates toont dat er in Stalingrad geen helden en geen winnaars waren. Annaud heeft aan zijn 'Europese' pretentie voldaan. Misschien zelfs wel te veel.

Er wordt bericht dat Annauds financiers hem dwongen veranderingen ten gunste van het liefdesverhaal te maken. Maar op de persconferentie van woensdag ontkent de regisseur dit stellig. Hij heeft op het laatst nieuwe scènes opgenomen, erkent hij, maar dat was alleen omdat hij het zelf wilde.

De hoofdrolspelers prijzen vooral de honderden Russische figuranten in de film. Ze zijn gerecruteerd in de omvangrijke Russische gemeenschap van Berlijn. Menige Rus heeft kruipend in de modder van Brandenburg zijn uitkering aangevuld.

'Ze vertelden de oorlogsverhalen van hun grootvaders', zegt Jude Law. 'Ik heb nog nooit figuranten meegemaakt die zoveel gevoel lieten zien', zegt Rachel Weisz.

Het Oost-Europese karakter van Berlijn en de DDR-omgeving hebben bijgedragen aan de authenticiteit van de film.

Als Annaud dan nog omstandig zijn Duitse crew en Babelsberg prijst, en Berlijn 'zeer cosmopolitisch' noemt, kan de stad weer even trots zijn op zichzelf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.