Column

Berlijn is een stad waar de geschiedenis in lagen over elkaar heen ligt

Karl-Marx-Allee in Berlijn. Beeld afp
Karl-Marx-Allee in Berlijn.Beeld afp

Wat maakt Berlijn zo gaaf? Is dat het gebrek aan hectiek, het raadsel dat je in die wereldstad oases van rust aantreft en er doorheen kan fietsen alsof je in Amersfoort of Zutphen bent? Zo anders dan Londen, Parijs of zelfs het Airbnb-dronken Amsterdam. Of is het de clubcultuur die Berlijn zo cool maakt? De 'cultuurbrouwerijen' in trendy Prenzlauerberg of de clubs in de hippe studentenwijk Friedrichshain die geen officiële sluitingstijden hebben, maar wel lage drankprijzen. Een fatale attractie.

Of is het de algehele energie van Berlijn? Het is een fascinerende plek omdat je in alles beseft dat het hier gaat om een stad die een nieuwe start maakt. Berlijn was lang 'de schuldige stad' en 'de gedeelde stad'. Zwaar belast door het dubbele totalitaire verleden van nazisme en communisme, en door zijn schizofrene rol in de Koude Oorlog. Met de Val van de Muur in 1989, waarmee een einde kwam aan het wereldconflict tussen Oost en West, werd Berlijn plotsklaps het ééngeworden symbool van Fukuyama's Einde van de geschiedenis.

Berlijn was de herboren hoofdstad die een doorstart maakte. Men begon er opnieuw te leven. Dat is het Berlijn van de permanente Love Parade, al dansend onder de Brandenburger Tor door.

'Dance en techno werden de soundtrack van de Berlijnse omwenteling', zoals Krijn Thijs het fraai formuleert in De Vleugels van de Adelaar, het jubileumboek van het Duitsland Instituut over het moderne Duitsland.

Voor mij is Berlijn inderdaad zo spectaculair omdat alles er geschiedenis ademt. Parijs mag dan naar Franse Revolutie ruiken, Londen mag de echte 'global city' zijn geworden, in geen andere West-Europese hoofdstad heeft de geschiedenis zo huisgehouden als in Berlijn. Duitsland is het ultieme decor van de 20ste-eeuwse geschiedenis: de plek van omwentelingen en wereldoorlogen.

Van dat oude Berlijn mag dan weinig meer over zijn dan een geruïneerde puinberg, toch ademt ook het heropgebouwde Berlijn nog uit elke porie geschiedenis.

Berlijn is een stad waar de geschiedenis in lagen over elkaar heen ligt. Als aardlagen in de geologie of jaarringen van een boom. Het Duitse keizerrijk van Bismarck en de Wilhelms; nazi-Duitsland; de onrechtstaat van de DDR; en tot slot het succesvolle, moderne Duitsland van Angela Merkel: deze historische lagen zijn in Berlijn vaak onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Een sprekend voorbeeld daarvan is een relatief onbekend gebouw in Berlijn. Het heet Haus am Werderschen Markt. Ik was er ooit op een bijeenkomst van het Duits-Nederlands Forum, het tweejaarlijkse vriendschapstreffen tussen Duitsland en Nederland. In dat pand zit nu het Auswärtiges Amt, het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Haus am Werderschen Markt. Beeld
Haus am Werderschen Markt.Beeld

Je komt er binnen via een hypermoderne façade. Maar na dit moderne gedeelte beland je in een statig gebouw, en je verbaast je direct over het jarenvijftiginterieur in Oost-Europese kleuren.

Wat zat er in dit gebouw? Hier huisde van 1959 tot 1990 het Centraal Comité van de communistische partij van de DDR, de SED. In dit schuldige gebouw hebben mannen als Walter Ulbricht en Erich Honecker de Berlijnse Muur gepland en het schietbevel verzonnen voor hun DDR-grenswachten.

Maar het steekt nog een laag dieper. Voordat de DDR-leiding erin trok, deed het Haus am Werderschen Markt dienst als Reichsbank van Nazi-Duitsland. Het was ooit speciaal voor dat doel ontworpen, met dikke muren en zwaar beveiligde kluizen.

In 1934 legde Adolf Hitler de eerste steen, in aanwezigheid van Joseph Goebbels en Herman Göring. In 1940 zou de Reichsbank vanuit dit gebouw gaan opereren als financier van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust.

Inderdaad, een zwaar schuldbeladen gebouw.

In het herboren Berlijn is dat niet direct reden om een gebouw taboe te verklaren of te slopen. Dan kan men wel aan de gang blijven. Bovendien is er in het verleden van die stad al genoeg geruïneerd. Liever kiest men voor de Berlijnse methode: gewoon een nieuwe laag geschiedenis aanbrengen over de donkere historische littekens.

Het gaat goed met Duitsland, en Europa, zolang er geen historische jaarringen meer bijkomen in Berlijn. Laat Angela Merkel maar schuiven bij de aanstaande verkiezingen in september.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden