Analyse

Berlijn heeft rechts-extremisme niet meer onder controle

Bij een Pegida-betoging in Utrecht, de eerste in Nederland, zijn opstootjes uitgebroken. In Duitsland hebben ze al bijna een jaar problemen met rechts-extremisme. Lees hieronder een analyse van Duitsland-correspondent Sterre Lindhout over de opkomst van extreemrechts in Duitsland.

Beeld LSphotography / Demotix

Betogingen van neonazi's tegen asielzoekers, brandstichtingen in opvangcentra: de Duitse regering kan niet langer spreken van spontane incidenten.

Zaterdag gingen in zowel Hamburg als Berlijn neonazi's op de vuist met linkse demonstranten die hun anti-vluchtelingendemonstratie trachtten te dwarsbomen. Een week eerder gebeurde hetzelfde in Dortmund, de week daarvoor in München.

Deze hordes zwart geklede, bezonnebrilde mannen en vrouwen met spandoeken lijken te bewijzen dat Duitsland gebukt gaat onder een nieuwe golf van rechts-extremistisch geweld gericht tegen vluchtelingen. Net als de bijna dagelijkse brandstichtingen in beoogde asielzoekerscentra door minder zichtbare daders.

Met het 'nieuwe' verwijzen de Duitsers huiverend naar de vorige golf, begin jaren negentig, toen de stroom vluchtelingen ook groot was en het land eveneens zuchtte onder een reeks geweldsincidenten tegen buitenlanders. Velen herinneren zich nog de aanslagen op asielzoekerscentra in Rostock-Lichtenhagen in 1992.

De Amadeu Antonio Stichting, die onderzoek doet naar onder meer rechts extremisme, waarschuwt al een paar jaar dat de komst van vooral Syrische vluchtelingen en de moslimangst die zich het afgelopen decennium in alle West-Europese samenlevingen heeft verankerd, het rechts-extremisme in de kaart speelt. En dat de Duitse overheid wegkijkt.

Spontaan

De regering beweerde tot deze zomer, met ruggensteun van de veiligheidsdiensten, dat de brandstichtingen min of meer spontaan waren. Ontegenzeggelijk tekenen van vreemdelingenhaat, maar er zou nauwelijks sprake zijn van georganiseerd geweld. 'Er is geen bewijs voor landelijk vertakte of gecoördineerde acties', stelde het ministerie van Binnenlandse Zaken begin augustus nog. Een maand later - de maand van de rechts-extremistische demonstraties in Heidenau - waarschuwde bondskanselier Angela Merkel zelf voor een 'nieuwe rechtse terreur.'

'Op basis van cijfers kun je zo'n golf niet langer ontkennen', vindt onderzoeker Fabian Virchow, als hoogleraar verbonden aan het onderzoekscentrum voor rechts-extremisme en neonazisme in Düsseldorf. Met die cijfers bedoelt hij de cijfers over geweldsdelicten tegen asielzoekers of hun woonplaatsen. In het eerste halfjaar van 2015 waren dat er volgens regeringscijfers 202, net iets meer dan in het hele jaar 2014 en meer dan drie keer zoveel als in 2013, toen er 55 incidenten werden gemeld. De Amadeu Antonio Stichting telde in de eerste zes maanden van dit jaar al 359 van dit soort geweldsdelicten.

Dat demonstraties zoals die in Heidenau niet georganiseerd zijn door 'bange burgers', zie als je de You Tubefilmpjes goed bestudeert, zegt Virchow. 'Je ziet duidelijk dat daar mensen aan het werk zijn die precies weten hoe ze in zo'n geval op de politie moeten reageren, mensen die dit eerder hebben gedaan en ook bij andere demonstraties in beeld zijn geweest.'

Het weekblad Der Spiegel voerde vorige week een anonieme 'hooggeplaatste bij een inlichtingendienst' op die zei dat zijn werkgever achter de schermen al maanden bezig zijn om informatie over nieuwe neonazigroeperingen en -individuen te verwerven. Het lijkt of ook de Duitse politiek schoorvoetend datgene onder ogen ziet wat ze niet wilde zien: dat het land zijn rechts-extreme minderheid niet onder controle heeft.

Protesten in Hamburg.Beeld AFP

Landschap veranderd

Vergeleken met de jaren negentig is het rechts-extremistische landschap in Duitsland veranderd. Toen was de rechts-extremistische scene, los van de neonazipartij NPD, vooral georganiseerd in kleine clubjes met een vrij vaste samenstelling. Nu zijn er groepen bij gekomen, grootschaliger en met een lossere organisatiestructuur. Enerzijds zijn dat de populistische bewegingen zoals Pegida en de partij Alternative für Deutschland (AfD), anderzijds zijn er nieuwe neonazigroepen waarvan de twee jaar geleden opgerichte partij 'De Derde Weg' het grootst en het meest invloedrijk is.

De leiding van De Derde Weg is een samenraapsel van in het verleden veroordeelde neonazi's die vroeger deel uitmaakten van inmiddels verboden bewegingen. Wat volgens Virchow vooral opvalt aan de beweging is 'de hoge bereidheid tot geweld.' De virtuele kaart met asielzoekerscentra die dit voorjaar online verscheen als aansporing voor burgers om ze in brand te steken, is bijvoorbeeld van de Derde Weg afkomstig. Ook publiceerden ze vorig jaar een 23 pagina's tellende handleiding, getiteld: 'Hoe weer ik asielzoekers uit mijn woonplaats.'

De terugkeer naar een partijstructuur, groter maar minder vastomlijnd, in combinatie met een veelvuldig gebruik van sociale media om ideeën te verspreiden en protesten aan te kondigen, maakt de nieuwe rechts-extremisten onvoorspelbaarder dan de kleine groepen neonazi's van de jaren negentig.

Toch is de NPD volgens Virchow nog steeds de belangrijkste rechts-extremistische groepering, zeker als het om stemmingmakerij tegen vluchtelingen gaat. De partij heeft vanaf het moment dat de vluchtelingenaantallen een paar jaar geleden begonnen te stijgen voortdurend campagne gevoerd. Bovendien zitten ze in de voormalig Oost-Duitse deelstaten vertegenwoordigd in veel gemeenteraden en in Meckelenburg-Voorpommeren ook in het provinciale parlement.

Beeld EPA

Verschillen

Het debat over rechts-extreem geweld in Duitsland is onvermijdelijk ook een debat over de verschillen tussen oost en west, omdat het merendeel van de brandstichtingen en andere geweldsdelicten in de voormalig Oost-Duitse deelstaten plaatsvindt, waar veel minder vluchtelingen gehuisvest zijn dan in het westen.

Dat is grotendeels verklaarbaar uit het lagere opleidingsniveau van de bevolking, de op veel plekken slechtere economische situatie en de daarmee gepaard gaande angst voor concurrentie op de arbeidsmarkt en het minder gewend zijn aan immigranten.

Maar, zo stellen Virchow en met hem veel andere onderzoekers, de plaatselijke politiek doet ook al jaren niets om de opkomst van rechts-extremistische bewegingen tegen te gaan. In die zin was Jürgen Opitz, de burgemeester van Heidenau, een grote uitzondering toen hij zich openlijk distantieerde van extreemrechtse denkbeelden en acties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden