Berisha, meer smaken heeft Albanië nog niet

In 2005 keerde Sali Berisha, de autoritaire politicus die in 1997 gedwongen afstand deed van de macht, terug als premier van Albanië....

Olaf Tempelman

'Tijd voor verandering, weg met de corruptie!' - staat geschreven opverbleekte verkiezingsposters die je in het centrum van de Albanesehoofdstad Tirana nog aantreft op de muren van oude, in lelijke roodbruinesteen opgetrokken communistische flats en nieuwe, uit de grond geschotenwolkenkrabbers van beton en plexiglas. Op die affiches kijkt dokter SaliBerisha voorbijgangers onverzoenlijk en verbeten aan.

Dokter Sali Berisha: de hartchirurg die Albanië na het verdwijnen vanhet communisme vijf jaar lang op weinig democratische wijze bestuurde,onder wiens heerschappij piramidefondsen opbloeiden én instortten, en diede volksopstand die daarop volgde gewelddadig trachtte neer te slaan. Erwaren een paar duizend doden en harde aanmaningen van VS en EU voor nodigom dokter Sali Berisha in 1997 te doen inzien dat hij afstand moest doenvan de macht.

Afgelopen zomer won Berisha's niet om zijn democratische inslag bekendstaande Democratische Partij (DP) de Albanese parlementsverkiezingen vande ex-communisten van de Socialistische Partij (SP). In de nazomer tradBerisha aan als premier. Alsof Nixon in 1980 weer president was gewordenvan de VS, zeggen sommigen. Alsof Milosevic weer was gaan heersen inServië, zeggen anderen.

In een koffiehuis in Tirana maant de bekende Albanese politiekcommentator Fatos Lubonja - van 1974 tot 1991 opgesloten in eencommunistisch strafkamp - tot kalmte. 'De terugkeer van Berisha is geenramp. In 2005 was die welbeschouwd goed voor de Albanese democratie. Datklinkt absurder dan het is. In 1997, toen Berisha op gewelddadige wijze aande macht probeerde te blijven, haalde ik bij zijn gedwongen machtsafstandopgelucht adem. In 1997 kon ik niet anders dan de terugkeer van deex-communisten van de SP als een verbetering zien, hoewel hun voorgangersmij zeventien jaar gevangen hielden! Maar de afgelopen jaren heeft decorruptie van de SP zulke enorme proporties aangenomen dat de terugkeer vanBerisha het minste was van twee kwaden.'

In de jaren negentig had je ook corruptie, maar niet op deze schaal,zegt Lubonja. 'De corrupte netwerken zijn de afgelopen zeven, acht jaarveel professioneler geworden. Er gaat veel meer geld in om. De afgelopenvijf jaar is een klasse van heel rijke oligarchen ontstaan die in sterkemate zijn verweven met de SP. Ze verkeren vaak op vertrouwde voet metkopstukken van de partij. Ze hebben veel ruimte gekregen voor het witwassenvan crimineel en semi-crimineel geld. Albanië is een doorvoerland vandrugs. Kijk naar al die nieuwe wolkenkrabbers van plexiglas in Tirana. Datis een nieuwe bouwmafia die geld uit de drugshandel wit. Witwassen zie jeook in de vorm van al die nieuwe benzinestations. Berisha was de enige hoopvan veel Albanezen om deze ontwikkeling te keren.'

Dokter Sali Berisha?

'Ja, helaas', zegt Lubonja. 'Natuurlijk was het beter geweest alsiemand anders de oppositie tegen de SP en de mafia had geleid. Maar er wasnou eenmaal niemand anders. Berisha is een patriarchale leidersfiguur. Rondhem was de oppositie georganiseerd.'

Berisha ageerde in zijn campagne tegen de corruptie, de SP speelde inop angst voor de persoon van Berisha. Lubonja: 'De angst van mensen voorde terugkeer van Berisha was gewoon kleiner dan hun afkeer van decorruptie.'

Het probleem is dat Berisha niet zal kunnen doen wat zijn kiezers vanhem verlangen, zegt Lubonja. 'Hij heeft thans bij lange na niet de machtdie hij tot 1997 had. Destijds verzon hij vaak zijn vijanden, nu bestaandie vijanden echt. De oligarchen staan sterk, ze hebben omvangrijkenetwerken, ze hebben hun eigen televisiestations. Als Berisha de aanval ophen opent, loopt hij het risico net als de Servische premier Djindjic eenkeer een kogel te ontmoeten. Bovendien heeft Berisha zijn autoritaireverleden tegen. Initiatieven die hij ontplooit zullen intern én extern alsnel worden beschouwd als vormen van machtsmisbruik. Berisha is momenteelerg bang voor buitenlandse kritiek.'

Lubonja's analyse is wat te negatief, zegt de jonge Albanese historicusArtan Puto in een nieuwe Tiranese espressobar. 'Het is allemaal niet zoeenduidig. Je hebt tegenstrijdige ontwikkelingen. Het is waar dat inAlbanië de rijkdom van oligarchen enorm gegroeid is, dat je eenomvangrijke bouwmafia hebt. Ik kijk ook met zorg naar al die wolkenkrabbersin Tirana, ook al omdat ze slecht gebouwd zijn en bij een beetje aardschokkunnen instorten. Maar de andere kant van het verhaal is dat Albaniëtegenwoordig ook zoiets heeft als een niet-criminele dynamiek. De mediahebben zich de afgelopen jaren ontwikkeld. De non-gouvernementeleorganisaties staan sterker dan vroeger. En er is sprake van een veelintensiever buitenlands toezicht, in de eerste plaats van de kant van deEuropese Unie. Zowel de SP als de DP van Berisha streeft naar toetredingtot de EU (Het vroegste toetredingsjaar dat voor Albanië wordt genoemd is2020, red.). Berisha kan nooit meer zo heersen als vroeger omdat jetegenwoordig machtige oligarchen hebt, maar ook omdat hij door de EU wordtgevolgd.'

De positieve ontwikkelingen zie je terug in afnemende braindrain: ergaan minder jongeren weg dan vroeger, er ontstaat voorzichtig iets van eenmiddenklasse. De situatie van het huidige Albanië kun je weerspiegeld zienin het verkeer in Tirana. In West-Europa gestolen Mercedessen vormen nogsteeds het omvangrijkste deel van het autopark. Maar je ziet tegenwoordigook wat kleinere autootjes, door jongeren bij officiële dealers gekocht.

'Het probleem is dat deze niet-criminele dynamiek zich tot steden alsTirana, Durrës en Elbasan beperkt', zegt Puto. 'Een onderschatteverklaring voor de terugkeer van Berisha is de enorm toegenomen klooftussen Tirana en de provincieplaatsen, vooral de noordelijke. Daar is vaakmeer dan de helft van de mensen werkloos. In veel plaatsen heb je een paarrijke mafiosi en een bevolking die in armoediger omstandigheden leeft dantijdens het communisme. Die mensen hebben allemaal op Berisha gestemd.'

De ex-communisten van de SP waren verbolgen over Berisha'sverkiezingswinst, maar droegen uiteindelijk de politieke macht zondergeweld aan hem over. Dat was een groot verschil met het Albanië van dejaren negentig, toen niet alleen aanhangers maar ook parlementariërs vande SP en de partij van Berisha elkaar nog wel eens met kalasjnikovs ondervuur wilden nemen. Waarnemers van de internationale gemeenschap in Tiranazien de verbeterde, minder 'kalasjnikov-georiënteerde' gedragscode bij depolitici ook terug bij de bevolking. Het aantal geweldsmisdrijven inAlbanië is sterk afgenomen. Op straat is het er nu veiliger dan in demeeste West-Europese landen. Binnen de netwerken waarin crimineel ensemi-crimineel geld omgaat, vinden geen grootschalige liquidaties meerplaats.

Volgens Fatos Lubonja is enige scepsis hier op zijn plaats. 'Deprofessionalisering van de netwerken betekent ook een verfijning van detechnieken die ze gebruiken. Het cliché van Albanese oligarchen die alseen stel roverhoofdmannen elkaar afmaken klopt al lang niet meer. Ze kijkenheel erg naar iemand als Berlusconi, die heeft echt een voorbeeldfunctie.Neem alleen al die nieuwe televisiestations die de oligarchen hebbenopgericht. Mijn voorspelling is dat we corrupte Albanese multimiljonairsnaar Italiaans voorbeeld binnen afzienbare tijd zelf in de politiek zullenterugzien, in de SP, maar ook bij Berisha, want het is een kwestie van tijdvoor er goede contacten ontstaan tussen hen en de DP-elite .'

Contacten met de Berisha cum suis, de nieuwe politieke machthebbers inAlbanië, zijn cruciaal voor een scala aan grootverdieners. Er zijn deafgelopen jaren niet alleen fortuinen verdiend met criminele activiteiten,maar ook met activiteiten in een 'schaduwzone' als de monopolisering vanimporten. De gewone Albanese consument betaalt veel te veel voor eenvoudigelevensmiddelen als melk en jam. Oligarchen die producten importeren uitItalië en Griekenland wisten met steun van omgekochte SP-politici enrechters te verhinderen dat er een veel goedkopere lokale productie op gangkwam. Nu spannen zij zich in hun imperia onder Berisha overeind te houden.

Olsi Dekovi, de directeur van de Raad van Europa in Albanië, ontwaartin de criminele, semi-criminele én niet-criminele dynamiek van de huidigeAlbanese maatschappij één overeenkomst: het is allemaal 'individueledynamiek', geen collectieve. 'Er bestaat hier nog niet zoiets als eenalgemeen belang van de bevolking. Non-gouvernementele organisaties eninternationale toezichthouders als de Raad van Europa proberen gezagdragersonder druk te zetten met het belang van de bevolking rekening te houden.We hebben programma's voor het trainen van politici, rechters enoverheidsfunctionarissen - met het doel ze minder kneedbaar, minderomkoopbaar te maken, zodat de oligarchen op den duur hun grip op hen zullenverliezen. Maar dan praten we wel over de hele lange termijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden