Berio’s versie van het overlijden van Bach

Berio, Orchestral transcriptions, olv Chailly. Decca...

Roland de Beer

Zou het waar zijn, dat Bach dood ging terwijl hij aan het werk was aan de negentiende ‘contrapunctus’ van Die Kunst der Fuge? Het stuk houdt na 239 maten op. Een tussenstem neuriet nog wat verder en verdwijnt dan in het niets. ‘Bij het werken aan deze fuga stierf de componist’, schreef Bachs zoon Philipp Emanuel op de lege notenbalken, en hij vergat niet te vermelden dat pa zijn eigen naam in het stuk verwerkte: de noten bes-a-c-b, in het Duits b-a-c-h geheten.

Bachvorsers denken dat Bach in werkelijkheid verder was met deze fuga. Op kladpapier. Maar de kladversie hoort tot de stapels muziek die na zijn dood zoek zijn geraakt. Gruwelijk, maar voor Luciano Berio was het prima. Berio voorzag vier jaar geleden – kort voor zijn eigen dood – Bachs laatste fuga van een orkestratie voor 23 instrumenten. Het is een van de beste Bachbewerkingen die ooit zijn gemaakt. Maar het is ook meer dan dat. Berio heeft de 19de contrapunctus ‘voltooid’, of liever gezegd, veranderd in een muzikale sterfscène.

Waar Bachs laatste noten (letterlijk) een aflopende zaak beginnen te vormen, blijft er in Berio’s bewerking een basnoot hangen. Je luistert ernaar alsof een voet op een orgelpedaal verlamd is geraakt. Terwijl de hogere Bachstemmen gewoon doorgaan, krijgt de hangende noot gezelschap van andere ‘hangende’ noten, alsof ook de vingers van de componist niet meer willen. Uiteindelijk vormen zich verglijdende clusters, afgeleid van de noten b-a-c-h, en wijken de levensgeesten in een schrijnend decrescendo.

Riccardo Chailly heeft iets met Bach en iets met Berio. Hij is de aangewezen vertolker van een compositie die als Rembrandt begint en als Mondriaan eindigt. Met het Orchestra Giuseppe Verdi uit Milaan levert hij een plaatpremière waarin hij, met dank aan Berio’s vernuftige blazerscombinaties, de fuga intens laat oplichten. Tegelijk realiseert hij een sfeer van sublieme introvertie.

Chailly, die ook Berio’s voltooiing van Puccini’s opera Turandot in première heeft gebracht, had de smaak van Berio-de-bewerker al eerder te pakken. Met het Concertgebouworkest presenteerde hij in 1990 Rendering, waarin Berio schetsen van een onvoltooide Schubertsymfonie laat opklinken, tot zweving gebracht in een omgeving van zacht zinderende, zeer 20ste-eeuwse klankvelden.

Ook deze daad van dubbelkunst staat op Chailly’s cd met het Verdi-orkest, getiteld Berio/Orchestral transcriptions. Wel een povere titel voor een plaat die veel meer laat horen dan nijver transcriptiewerk. Een mars van Boccherini lijkt hier zichzelf te promoveren tot een hoogtepunt uit Berio’s opera La vera storia. In Berio’s kwikzilveren ‘variaties’ op Mozarts aria Ein Mädchen oder Weibchen komt zelfs geen noot Mozart voor. Dicht bij het origineel staat wel Berio’s orkestratie van Brahms’ klarinetsonate opus 120/1. Knap gedaan, maar minder belangwekkend.

Strauss, Burleske e.a. Gewandhaus Leipzig mmv Thibaudet olv Blomstedt. Decca.

Veel platen van Chailly en het Verdi-orkest komen er niet meer. Chailly gaat daar weg. De vraag is wat de fonografische toekomst is van het Gewandhausorkest in Leipzig waar Chailly in september aantreedt, maar om één ding hoeft Chailly zich daar voorlopig alvast niet meer te bekommeren. De Walsen uit Der Rosenkavalier van Richard Strauss. Chailly’s voorganger Herbert Blomstedt heeft ze op de valreep op een Decca-plaat gezet. Uitgevoerd zonder de broodnodige ironie, en met een pasteivorming in de orkestklank die de scherpslijper Chailly zal verontrusten. Veel zuiverder zijn zes Gewandhausstrijkers op dreef in het sextet uit Strauss’ opera Capriccio. Feestelijk klinkt de Burleske voor piano en orkest, waarin Strauss thema’s van niemendal opklopt tot schuimend virtuozenwerk. Dat de ironie hier wel een kans krijgt, is te danken aan Jean-Yves Thibaudet, een klavierleeuw met humor in de klauwen.

Roland de Beer

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden