Bergen bewijs, maar geen processen tegen ex-leiders Afrika

Afrika zit in de maag met zijn ex-dictators. Weinig leiders met bloed aan de handen zijn vervolgd. Zelfs van een vonnis bij verstek tegen de Ethiopische ex-leider Mengistu komt het niet....

Weer kwam het er niet van. Al ruim tien jaar sleept in Ethiopië het proces tegen de vroegere dictator Mengistu Haile Mariam. Dinsdag zou de uitspraak komen tegen de man die al jaren in aangename ballingschap in Zimbabwe leeft. Maar rechter Medhin Kiros zei meer tijd nodig te hebben om het bewijsmateriaal te bestuderen.

Volgens de vele slachtoffers van Mengistu’s pseudo-communistische ‘Rode Terreur’ liegt het materiaal er niet om. Er zijn door hem ondertekende executiebevelen. Er bestaan video’s van de martelingen die in Mengistu’s naam zijn gepleegd. En talrijke overlevenden zijn met getuigenissen gekomen.

Iets dergelijks geldt in de zaak tegen een andere despoot, de in 1990 uit Tsjaad verdreven Hissène Habré, ook wel bekend als ‘de Afrikaanse Pinochet’. Zijn bewind zou circa 40 duizend mensen het leven hebben gekost. Organisaties als Human Rights Watch hebben dit onderzocht. Habré leeft ongestoord in Senegal.

Deze week is een speciale juridische commissie van de Afrikaanse Unie (AU) bijeengekomen om zich over Habré’s lot te buigen. De VN willen dat Senegal, ondertekenaar van het VN-verdrag tegen martelen, de ex-president berecht of uitlevert aan België, waar Tsjadische vluchtelingen een proces tegen hem zijn begonnen. De zitting in het AU-hoofdkantoor in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba heeft plaats achter gesloten deuren. De commissie vond het niet nodig getuigen tegen Habré op te roepen. Niet nodig. Of: niet wenselijk. Begin juni zal ze haar oordeel bekendmaken.

Afrika zit met zijn leiders, met vroegere en huidige, flink in de maag. In Sierra Leone mag dan sinds kort de ex-president van Liberia, Charles Taylor, zich opmaken voor zijn proces, elders op het continent zijn nog talrijke voormalige en zittende machthebbers aan wier handen bloed kleeft, maar die vrijuit gaan.

De vraag is of de AU, de opvolger van de tandenloze Organisatie van Afrikaanse Eenheid, veel tegen hen kan uitrichten. In januari koos de Unie een nieuwe tijdelijke voorzitter. De belangrijkste kandidaat was Omar al-Bashir, de president van Soedan, een man die volgens velen medeverantwoordelijk is voor de slachtingen in de westelijke provincie Darfur.

Bashir kon dus eenvoudig niet. Het compromis heette Dennis Sassou-Nguesso, de internationaal weinig bekende president van Congo-Brazzaville. Hij trekt dezer dagen onder meer als vredesstichter door Afrika. Maar ook zijn bewind kenmerkte zich de afgelopen jaren door ernstige schendingen van de mensenrechten.

Ooit kende Afrika Jean-Bédel Bokassa, de zelfverklaarde keizer van de Centraal Afrikaanse Republiek. In 1987 werd hij veroordeeld wegens moord en grootscheepse fraude. Maar al na enkele jaren kwam hij weer op vrije voeten. Sindsdien zijn weinig ex-dictators in Afrika achter de tralies gekomen.

Mengistu is in de ogen van de Ethiopische premier Meles Zenawi een eersteklas schurk. Maar het afgelopen jaar heeft ook de regering-Meles bewezen uiterst repressief te kunnen zijn, onder meer door op ongewapende betogers te laten schieten en door de oppositie gevangen te zetten.

Voor Habré en Tsjaad geldt een vergelijkbaar verhaal. Idriss Déby, de huidige president, wil dat Habré wordt vervolgd. Maar Déby, die ooit via een staatsgreep aan de macht kwam, heeft ook de nodige misdaden op zijn naam staan.

En dan zijn er nog de Afrikaanse leiders wier terreurdaden welomschreven zijn, maar die om diverse redenen nog weinig te vrezen hebben. Teodoro Obiang Nguema van Equatoriaal Guinee bijvoorbeeld. Hij plundert en moordt. Maar hij pompt ook dagelijks 350 duizend vaten olie uit de grond.

Weinig bekend, maar in de ogen van velen niet minder misdadig, is Blaise Compaoré, de president van Burkina Faso. Hij is al bijna twintig jaar aan de macht en speelde in het verleden vaak onder één hoedje met Charles Taylor, in hun pogingen West-Afrika te destabiliseren en zichzelf daardoor te verrijken.

In het zuiden van het continent zit Robert Mugabe. Hij verleent in Zimbabwe niet alleen ballingschap aan Mengistu, maar heeft door zijn ruzie met blanke boeren en westerse regeringsleiders de afgelopen jaren ook zijn land aan de rand van de afgrond gebracht.

Het minst bekend zijn wellicht de wandaden van Isaias Afewerki, president van Eritrea. Hij heeft zijn land van de buitenwereld afgesneden en jaagt tamelijk ongestoord op iedereen die hem niet zint. Het bewijsmateriaal tegen hem dient nog verzameld te worden. Van een proces tegen hem kunnen zijn slachtoffers slechts dromen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden