INTERVIEW

Bereik als advocaat in Belarus nog maar eens een rechtszaal: ‘De wet werkt niet’

Als advocaat Siarhej Zikratski zijn cliënten spreekt, dan begint hij zelden over hun aanstaande rechtszaken. ‘Ik vraag eerst of ze in levensgevaar verkeren en of ze geslagen zijn in de gevangenis. Vaak hebben ze dagenlang in het donker gezeten.’

Deze week is een half jaar verstreken sinds de presidentsverkiezingen en het begin van de grootste protesten uit de geschiedenis van Belarus. Beeld Hollandse Hoogte
Deze week is een half jaar verstreken sinds de presidentsverkiezingen en het begin van de grootste protesten uit de geschiedenis van Belarus.Beeld Hollandse Hoogte

Het ernstige gezicht van Zikratski is voor Belarussische gedetineerden het eerste toonbeeld van menselijkheid sinds hun aanhouding. Eindelijk iemand die ze kunnen vertrouwen, tegen wie ze iets persoonlijks kunnen zeggen. Over de rechtszaak is Zikratski meestal kort. ‘Ik zeg dat ze zich moeten voorbereiden op het ergste.’

Deze week is een half jaar verstreken sinds de vervalste presidentsverkiezingen en het begin van de grootste protesten uit de geschiedenis van Belarus. Die gaan op kleine schaal door, ondanks een oproep van oppositieleider Svetlana Tichanovskaja om pas na de ijzige winter verder te demonstreren. In januari werden er volgens mensenrechtenorganisatie Viasna weer 873 Belarussen opgepakt op politieke gronden. Niet alleen wegens deelname aan een protest. Ook wie wit-rode kleding draagt of op zondag door het centrum van Minsk wandelt, loopt gevaar. Want wit en rood zijn de oppositiekleuren en zondag staat bekend als protestdag.

Zikratski, normaal gesproken advocaat voor bedrijven en mediaorganisaties, is sinds augustus elke dag bezig met politieke zaken. Zo begon hij dinsdag met de verdediging van twee jonge journalisten die 3 jaar cel kunnen krijgen voor ‘de organisatie van rellen’, terwijl ze in werkelijkheid verslag deden van een rouwbijeenkomst voor een demonstrant die omkwam door politiegeweld.

Zijn kantoor in Minsk kijkt uit op een besneeuwde begraafplaats, op zijn bureau staat een foto van zijn dochtertje. Zikratski’s vaste manier om cliënten wat op te beuren, is door ze te wijzen op de grafstenen achter het raam. ‘Zo slecht heeft u het nou ook weer niet’, zegt hij dan.

Nee, rechtszaken winnen is niet meer de inzet sinds het regime van Aleksandr Loekasjenko de controle volledig heeft overgenomen in de rechtbanken. ‘Mijn taak is om het rechters zo ongemakkelijk mogelijk te maken’, zegt Zikratski. ‘Ik hoop dat er een moment komt waarop ze zeggen: genoeg geweest, wij willen geen illegale vonnissen meer opleggen.’

Daarvoor moet hij wel rechtszalen bereiken. En bereik als advocaat in Belarus nog maar eens een rechtszaal.

Advocaat Sergey Zikratsky uit Belarus is voor veel gevangenen de eerste die ze kunnen vertrouwen.  Beeld Tatsiana Tkachova
Advocaat Sergey Zikratsky uit Belarus is voor veel gevangenen de eerste die ze kunnen vertrouwen.Beeld Tatsiana Tkachova

Cliënten spoorloos

De problemen beginnen er vaak mee dat Zikratski’s cliënten spoorloos zijn. Soms weet hij dankzij een noodbericht bij welk politiebureau of detentiecentrum hij moet zijn. Maar een cliënt spreken voorafgaand aan de rechtszaak is er niet meer bij: cipiers laten geen advocaten binnen. Ze geven geen reden of verschuilen zich achter maatregelen tegen covid-19, het virus dat Loekasjenko altijd afgedaan heeft als een griepje dat te genezen is met wodka en sauna’s.

‘Eerst schreeuwden we en bonkten we op de deuren’, zegt Zikratski. ‘Dat doen we niet meer, want niets helpt.’

In andere gevallen weet hij niet waar zijn cliënten vastzitten. Wettelijk gezien hebben gedetineerden recht op een telefoongesprek, maar de wet werkt niet. Dan moet Zikratski op zoek. Pas als hij erachter is welk politiedepartement zijn cliënt aangehouden heeft, weet hij welke rechtbank zich over de zaak buigt. ‘Als ik er niet achter kom, meld ik me aan bij alle negen rechtbanken van Minsk. In de hoop dat eentje me terugbelt.’

Maar wegens overvolle cellencomplexen worden gedetineerden regelmatig overgebracht naar een gevangenis buiten Minsk, in Zjodino. En daar worden vonnissen weer geveld door rechters van veertig andere rechtbanken. Die rechtbanken schrijft Zikratski dus ook allemaal aan.

Slechts tweemaal kreeg hij bericht dat hij een cliënt kon verdedigen in Zjodino. En ook die keren gingen niet door: de rechtszaken vinden er plaats op het grondgebied van de gevangenis en Zikratski wordt daar niet toegelaten. Kortom: de duizenden gedetineerden in Zjodino komen voor de rechter zonder de advocaat die ze door de grondwet beloofd is. Met meestal een celstraf tot 25 dagen als gevolg.

De auto in en scheuren

Zikratski’s kansen binnen Minsk zijn iets groter. Als hij al een telefoontje krijgt van de rechtbank, dan is dat vlak voor de zitting. ‘Ik heb meegemaakt dat ze me een halfuur voor de zitting bellen.’ Dan is het de auto in en scheuren.

In de rechtbank hoort hij pas waar zijn cliënt van beschuldigd wordt. Zijn cliënt zelf ontbreekt vaak. Covidmaatregelen, aldus de rechtbank. Via een videoverbinding krijgt Zikratski vijf minuten om zijn cliënt ‘onder vier ogen’ te spreken. In het bijzijn van cipiers en rechtbankmedewerkers.

Tijd om bewijs te verzamelen of getuigen op te roepen is er meestal niet. ‘Ik kan alleen kritische vragen stellen over het bewijs van de aanklager.’ Die brengt wel getuigen mee: mannen die zeggen dat ze als agent aanwezig waren bij de aanhouding. Meestal waren ze dat niet, zegt Zikratski, want de politie houdt bij massale arrestaties niet bij wie waar opgepakt is. De getuigen gebruiken valse identiteiten om te voorkomen dat hun namen later rondgaan als medewerkers van het regime. Steeds vaker dragen ze bivakmutsen.

‘Hun getuigenissen vormen helaas de basis voor de meeste vonnissen’, zegt Zikratski met een zucht. ‘Het is gekmakend om geen enkel resultaat te zien van ons werk.’

Een van zijn collega-advocaten is zelf opgesloten. Twee anderen verloren hun status als advocaat. Scenario’s waar ook Zikratski rekening mee houdt.

Toch gaat hij door. Want soms hoort hij dat er een rechter ontslag genomen heeft. En dan denkt hij dat hij toch aan het winnen is.

Een halfjaar protest in Belarus

33.000 aanhoudingen op politieke gronden. De meeste aangehouden demonstranten kregen celstraffen tot 25 dagen of geldboetes opgelegd.

239 politiek gevangenen telt Belarus op dit moment, de meesten zijn veroordeeld tot gevangenisstraffen van 2 tot 5 jaar.

1000 gedocumenteerde gevallen van marteling.

Bron: Belarussische mensenrechtenorganisatie Viasna

Lees verder

Gelekte audio-opname:‘Regering Belarus bouwt interneringskamp voor politieke gevangenen’

Europese politici tonen zich bezorgd maar machteloos. Dat geeft Poetin en Loekasjenko een vrijbrief

Interview Svetlana Tichanovskaja. ‘Natuurlijk heeft Loekasjenko me onderschat.’ https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/natuurlijk-heeft-loekasjenko-me-onderschat~bab775e4/

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden