Berechting MH17 kan ook nog anders

De Nederlandse regering heeft haar zinnen gezet op een VN-tribunaal voor de MH17-ramp. Maar hoe groot is de kans op succes en zijn er meer opties?

Onderzoekers aan het werk bij de crash site van vlucht MH17. Beeld epa

Op het eerste gezicht lijkt de keus helder: óf een Nederlandse rechtbank gaat de verantwoordelijken voor het neerhalen van de MH17 boven Oekraïne vervolgen, óf er komt een VN-tribunaal.

De Nederlandse regering kiest voor de tweede optie. Een VN-tribunaal biedt 'de grootste kans op vervolging', zei premier Mark Rutte vrijdag, mede namens de vier andere betrokken staten (Maleisië, Oekraïne, Australië en België).

Hoogleraar internationaal recht Göran Sluiter (Universiteit van Amsterdam) was snel met zijn oordeel: niet doen. De mogelijkheden van een internationale rechtsgang worden 'schromelijk overschat', meent hij, die van de nationale rechter juist onderschat. 'Nederland moet zelfstandig tot vervolging overgaan. Dat is efficiënter en goedkoper.'

Er bestaat echter een derde optie, tussen nationale en internationale rechtsgang in. Mogelijk kan een 'hybride' rechtbank - waarover zo dadelijk meer - de voordelen van beide varianten combineren.

Nadelen van VN-tribunaal

Allereerst de nadelen van een VN-tribunaal. Die zijn evident. Het opzetten ervan kost - naast geld - veel tijd: rechters selecteren, behuizing zoeken, bepalen welke rechtsregels worden toegepast - en dat alles in overleg met een trits belanghebbenden.

Een internationale rechtsgang is geen garantie voor succes. Het imago van het Internationaal Strafhof (ICC) bijvoorbeeld is niet voor niets aangetast. Dertien jaar na de oprichting is nog maar één oorlogsmisdadiger veroordeeld. Ook het door de VN opgerichte Libanon-tribunaal (voor de moord op oud-premier Rafik Hariri) straalt vooral machteloosheid uit.

Gelet op de veelheid aan nieuwe tribunalen klinkt het misschien gek, maar een internationale MH17-rechtbank zou ingaan tegen de tendens in het strafrecht: nationale berechting van oorlogsmisdrijven geniet de voorkeur. Pas als landen niet bereid of in staat zijn tot vervolging, komt de internationale aanpak in beeld. Dit beginsel van 'complementariteit' is verankerd in het statuut van het ICC.

Exterieur van het Vredespaleis in Den Haag. Beeld anp

Juridische obstakels

Welke garanties zijn er dat een nationale MH17-rechtbank wél succes boekt en verdachten oplevert? Die zijn er niet. Wel is de kans op snelle resultaten groter. Een Nederlandse rechtbank hoeft niet te worden opgetuigd, ze kan meteen aan de slag. Een 'rijdende trein', noemt Sluiter het.

Door de revolutie in het internationaal strafrecht van de afgelopen twintig jaar en het beginsel van complementariteit beschikt Nederland nu over een volwassen instrumentarium voor de vervolging van oorlogsmisdaden. Er kwam een Wet internationale misdrijven, het landelijk parket kreeg een Team Internationale Misdrijven. Bovendien leidt Nederland al het onderzoek naar de MH17-ramp.

Waarom kiest de regering dan voor de VN-route? Waarschijnlijk vooral omdat zo juridische obstakels makkelijker zijn op te ruimen. Een VN-resolutie kan staten - zoals Rusland - dwingen mee te werken aan het onderzoek en aan het uitleveren van verdachten. 'De politieke kosten van weigering zijn voor Rusland hoger bij een VN-hof', zegt Richard Dicker van Human Rights Watch.

Politieke symboliek

Bovendien is er de politieke symboliek. De VN-vlag geeft statuur. 'Ik begrijp dat men zoekt naar een manier om de internationale gemeenschap erachter te krijgen', zegt Jan Wouters (Universiteit Leuven). Ook de vier andere betrokken landen weten zich dan onderdeel van de rechtsgang.

Maar is daarvoor een volwaardig VN-tribunaal nodig? Geenszins. De afgelopen twintig jaar werden diverse 'hybride' gerechtshoven opgericht, variërend van nationaal met een internationaal tintje tot internationaal met een nationaal tintje. Voorbeelden zijn de tribunalen voor Sierra Leone, Libanon, Cambodja en Lockerbie. Er kan een mix van nationale en buitenlandse rechters zijn, er kan worden geplukt uit diverse rechtssystemen. Ook de rol van de VN kan variëren.

Het Libanon-tribunaal bijvoorbeeld is opgericht door de Veiligheidsraad van de VN. Het team van rechters is gemengd, maar er wordt alleen Libanees recht gebruikt. Het Lockerbie-proces had een internationaal cachet doordat het plaatsvond in Zeist, maar eigenlijk was het een puur Schots proces, met Schotse rechters die het Schotse strafrecht toepasten. Belangrijk detail: de Veiligheidsraad dwong Libië, op straffe van sancties, de verdachten uit te leveren.

Gereedschapskist

Uit deze gereedschapskist zou een MH17-tribunaal kunnen putten. Denkbaar is een Nederlandse rechtbank die het Nederlands wetboek hanteert, maar werkt met een mandaat van de Veiligheidsraad. Het team aanklagers kan worden aangevuld met Maleisiërs en Australiërs. 'Een VN-stempel kan de vorm hebben van een resolutie die dwingt tot medewerking en hoeft niet per se te leiden tot een geheel nieuw tribunaal', zegt Larissa van den Herik (Universiteit Leiden). Wel geldt volgens haar: 'Hoe hybrider, hoe gecompliceerder.'

Eén belangrijke factor is nog niet genoemd: het Russische njet. Elke resolutie van de Veiligheidsraad kan worden getroffen door een Russisch veto. Moskou maakte vorige week al duidelijk niets te zien in een VN-tribunaal. 'Ik hoop dat men het plan diplomatiek voldoende heeft getoetst', zegt Wouters. 'Zonder Russische medewerking ben je in de Veiligheidsraad als een vogel voor de kat.'

Mogelijk voelen Nederland en zijn vier bondgenoten zich om politieke en strategische redenen verplicht eerst de VN-route te bewandelen. Loopt die dood, dan kan Plan B uit de gereedschapskist worden gehaald.

Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden