'Benelux effent weg voor Europa'

Nu de EU het moeilijk heeft, treedt de Benelux meer op de voorgrond. De drie premiers bezochten onlangs samen Oost-Europa. 'De Brexit en het aftakelen van de Europese geest zet de Benelux in de verf.'

Thomas Antoine: 'De Benelux is nog steeds de voortrekker van de Europese eenwording'Beeld Aurélie Geurts

Het is niet de meest benijdenswaardige baan, die van secretaris-generaal van de Benelux. Telkens weer moeten uitleggen wat de actuele meerwaarde is van het historische samenwerkingsverband uit 1958. Maar Thomas Antoine doet het met enthousiasme. De Benelux is nog steeds de voortrekker van de Europese eenwording, zegt hij. Zeker nu Europa het moeilijk heeft.

'Europa', zegt Antoine, van opleiding filosoof, 'is als de liefde binnen een echtpaar: mooi en fantastisch, maar je moet het iedere dag blijven waarmaken en dat vraagt een inspanning. Wie zet de vuilnis buiten, wie doet de vaat? Dat is wat de Benelux doet: wij pakken de concrete zaken aan, wij tonen wat haalbaar is. Zo effenen we beetje bij beetje de weg voor de rest van Europa.'

De 61-jarige Antoine ontvangt in zijn kantoor in Brussel, met drie nationale vlaggen in de hal. Als carrièrediplomaat werkte de Belg over de hele wereld. Nu is hij terug in eigen land. Als secretaris-generaal leidt hij sinds het voorjaar het hoofdkantoor van de Benelux, samen met een Nederlandse en Luxemburgse adjunct.

In 2008, toen het vijftig jaar oude Benelux-Verdrag moest worden vernieuwd, leek de Europese Unie het drielandenverband overbodig te hebben gemaakt. Maar tijden veranderen: sinds de EU in zwaar weer raakte, treedt de Benelux weer op de voorgrond. De drie premiers trokken recentelijk samen naar Oost-Europa en de landen versterken hun samenwerking op het domein van de interne markt, energie, milieu en veiligheid.

'De huidige conjunctuur in Europa - met de Brexit en het aftakelen van de Europese geest - zet de Benelux in de verf', zegt Antoine. 'Wij brengen de drie stichters van de EU bij elkaar, wij vormen een laboratorium dat toont wat Europa kan worden. Ik zeg altijd: Benelux, dat kan je ook lezen als bene lux, Latijn voor 'het goede licht'. Wij zijn een baken voor de rest van Europa.'

Dat baken lijkt dan niet goed te werken. Groot-Brittannië verlaat de Unie, Oost-Europa ligt dwars, in veel landen groeit de euroscepsis.

'Voor mij is de Brexit het gevolg van kwaadwillige media en van niet erg moedige politici - om een understatement te gebruiken. Als het goed ging, lag het aan hen; als het slecht ging, was het de schuld van Europa. Dat leidt tot vervreemding tussen de mensen en Europa, en dat is tragisch. Maar de Benelux gaat die vervreemding tegen, door concrete samenwerking.

'De Benelux is geen grootse, spectaculaire organisatie. We werken in de luwte, maar wat we doen is van belang. Neem de grensoverschrijdende erkenning van diploma's tussen de drie landen: dat heeft een grote impact op jonge mensen. Ze kunnen in het buitenland studeren en werken, verbreden hun horizon, zien verschil meer als een troef dan als bedreiging. Ik geloof in die nieuwe generatie.'

Samen sterker in het nieuwe Europa

De Benelux, de samentrekking van België, Nederland en Luxemburg, ontstond in 1944 aanvankelijk als een unie met een gezamenlijke douane. Uitgangspunt was: een vrij verkeer van goederen en diensten binnen de landen. In 1958 werd de Benelux omgevormd tot een economische unie en maakte de drie-eenheid een vuist tegen de rest van Europa. Vanaf 2010 werden nieuwe afspraken gemaakt om ook samen op te trekken op beleidsterreinen als duurzame ontwikkeling, justitie en binnenlandse zaken. De Benelux opereert vanuit Brussel.

Zien veel burgers de Benelux niet veeleer als een mini-EU: een ivoren toren, geldverslindend?

'Oei oei oei, geldverslindend? Dat is onzin, hè. De toegevoegde waarde van de grensoverschrijdende samenwerking is enorm. Ik ga u één klein voorbeeld geven: onze activiteiten kosten samen rond de 5 miljoen euro per jaar. Maar alleen al ons project om digitale vrachtbrieven in te voeren zal in Nederland een besparing van 200 miljoen euro per jaar opleveren.

'We hebben ook een hele reeks samenwerkingsakkoorden gesloten waardoor ambulances en brandweer makkelijk de grens over kunnen. Die akkoorden brengen niet alleen geld op, ze redden mensenlevens. Wie denkt nu nog dat je alles beter in je eentje kunt doen? Dat gaat volkomen in tegen het gezond verstand.'

Met de Brexit en de verkiezing van president Macron neemt de Frans-Duitse as aan gewicht toe binnen de EU. Wat betekent dat voor de Benelux?

'De politieke positie van de Benelux is de verantwoordelijkheid van de nationale ministers, niet van het secretariaat-generaal. Maar persoonlijk zie ik de versterking van de Duits-Franse as als goed nieuws. Ik ben blij dat er een nieuwe dynamiek ontstaat, en de Benelux kan daarin een rol spelen als bondgenoot. Daar kan een driehoek ontstaan. Ik zie dat als rivaliteit.'

In Nederland bestaat argwaan tegenover zo'n Frans-Duitse as. Economisch gezien zit Nederland meer op de Britse lijn.

'Het klopt dat Nederland een bondgenoot verliest, maar argwaan? Ik zou dit meer als een kans zien.'

Ik snap dat u dat zo ziet. Maar zitten de drie Beneluxlanden wel op dezelfde golflengte?

'Dat moet u aan de ministers vragen. Of de Benelux een sterker politiek profiel krijgt, hangt van hen af, niet van mij. Maar ik ben optimistisch, ik zie een positieve dynamiek. Dat heeft ook te maken met de drie premiers. Mark Rutte, Charles Michel en Xavier Bettel hebben dezelfde leeftijd en dezelfde politieke oriëntatie, ze kennen elkaar goed. De sterren staan gunstig.'

Is het niet frustrerend om op zo'n kleine schaal te werken? U boekt vooruitgang met vrachtbrieven en diploma's, maar Europa staat in brand door de economische crisis en vluchtelingenstroom.

'Wij doen het discrete werk, maar onze toegevoegde waarde is groot. Niet alleen in geldelijke, maar vooral in menselijke waarde. We zijn een beschaving aan het bouwen, maar we zien het niet. We zijn als metselaars in de middeleeuwen, die meewerkten aan de bouw van een kathedraal. Zij zagen de zuil waaraan ze werkten, maar misten het zicht op het geheel.

'Zo is het ook met ons: wij werken aan ons kleine project, maar ondertussen bouwen we aan een verenigd Europa. Een Europa dat wereldwijd nog steeds een grote invloed heeft. Wij Europeanen zien dat niet. We zitten binnen in die kathedraal, en zien de vlekken en loshangende brokken. Maar wie vanuit de verte kijkt - vanuit het buitenland, of met de geschiedenis in gedachten - die denkt: wauw, wat een prachtig gebouw.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden