Ben ik ook Charlie?

Nederlandse autochtonen voelen zich meer 'ons' met de Fransen dan met moslims en Marokkanen, ervaart Laila Ezzeroili. Wie zijn 'wij'?

Beeld Laila Ezzeroili

De aanslag op Charlie Hebdo is het omslagpunt waarbij met een afschuwelijke klap duidelijk wordt dat we onvrij zijn. We kunnen de absolute vrijheid van meningsuiting vastleggen in wetten, maar zolang we bang moeten zijn om te zeggen, schrijven en tekenen wat we willen, zijn we in wezen onvrij.

De bedreigers van onze vrijheid zijn geen vreemde indringers. Ze leven onder ons en we hebben ermee te dealen. Tot zover zijn we het allemaal eens, mag ik aannemen? Waar geen consensus over is, zoals blijkt uit alle commentaren, speeches en standpunten in discussieprogramma's, is wie 'wij' eigenlijk zijn. En vooral wie dat niet zijn. Zijn 'wij' de Europeanen of westerlingen? Of zijn 'wij' de voorstanders van de absolute vrijheid van meningsuiting? En zijn 'zij' dan de moslims of de radicale moslims of de daders? Of misschien de tegenstanders van de absolute vrijheid van meningsuiting?

Daar begint de verwarring alweer. Zoals bij elke aanslag door radicaal-islamitische groeperingen of individuen roepen politieke leiders op tot eenheid en worden we gewaarschuwd tegen polarisatie.

Tegelijkertijd voelen moslims zich geroepen of worden ze door anderen opgeroepen afstand te nemen van de terreurdaden en het gedachtengoed van hun radicale geloofsgenoten. Lijkt logisch en rechtvaardig, want dan zijn er na de loyaliteitsbetuigingen van de moslims uiteindelijk twee kampen aan te wijzen: de slechten en de goeden. En die goeden gaan dan fijn samen de eenheid bewaren. Er is dan weliswaar nog steeds geen vrijheid van meningsuiting, want die foute moslims gaan nergens heen, wat burgemeester Aboutaleb ook - gratuit - roept. Maar dan hebben we tenminste sámen geen vrije meningsuiting.

Loyaliteitsconflict

Ik ben een tweedegeneratie-Marokkaan en bovendien moslim. De identiteiten waaruit ik kan kiezen staan haaks op elkaar. De identiteit Marokkaanse Nederlander is een contradictio in terminis. Kleur, cultuur, religie en maatschappelijke status van beide groepen verschillen drastisch. Kies je voor de ene groep, dan kies je tegen de andere. En kies je voor beide - slim opgelost, denk je - dan krijg je gegarandeerd een loyaliteitsconflict in de maag gesplitst.

Alle dingen die te maken hebben met Wilders zijn makkelijk. Alle 'goeden' staan dan aan dezelfde kant: contra Wilders(stemmers). Iets moeilijker kiezen wordt het als het gaat om criminele of radicaliserende moslimjongeren. Neem ik afstand van hun gedragingen en gedachtengoed of neem ik het voor hen op? En moet ik er überhaupt iets mee, alleen omdat ik toevallig ook moslim ben? Ja dus. Al is het alleen maar omdat we erop aangesproken worden. Gaat het ergens over Marokkanen en sta jij daar herkenbaar een Marokkaan te wezen, dan word je geacht kleur te bekennen: voor wie ben jij eigenlijk?

Het loyaliteitsconflict bereikt niveau wespennest bij onderwerpen als terrorisme, antisemitisme, homofobie en vrouwenonderdrukking onder moslims, en racisme onder Nederlanders. Hier kun je niet winnen. Je mening kun je alleen vrijelijk uiten als je het risico voor lief neemt om als nestbevuiler, verrader of subversief element gezien te worden door mensen die vinden dat je bij hen hoort.

Marokkanen en moslims zijn in deze loyaliteitskwestie onlosmakelijk met elkaar verbonden en op dit moment het meest verdacht van trouweloosheid. De redenen zijn al te bekend: Theo van Gogh, 11 september, Syrië, Geert Wilders, en zo verder.

Het wantrouwen uit zich vooral in steeds maar weer moslims oproepen afstand te nemen van praktijken van geloofsgenoten die als antiwesters aangemerkt kunnen worden. De diepere boodschap is: laat zien bij wie je hoort, aan wie je loyaal bent. Tegelijkertijd staan moslims ook in eigen kring onder druk om solidair te zijn en de 'vijandige groep' niet te voeden met kritiek op de islam of op de eigen cultuur. Je bent ingeklemd tussen vechtende partijen.

Mensen denken in groepen, niet in individuen. We willen graag geloven dat er een grotere overkoepelende identiteit is waar we allemaal loyaal aan zijn. Nederlands burgerschap van allochtonen is een illusie die doorgeprikt wordt zodra de dominante groep, de autochtonen, zich bedreigd voelt in lijf, goed en cultuur. Zoals nu, met de aanslag op Charlie Hebdo. Nederlandse autochtonen voelen zich meer 'ons' met de Fransen dan met moslims en Marokkanen.

Het Nederlanderschap is de top notch. Dat weten Marokkanen heel goed. Waarom een Marokkaan blijven als je, met gespeelde overtuiging weliswaar, ook kan beweren dat je door en door Nederlands bent? Het bijzondere is dat het er dus niet om gaat dat je werkelijk beschouwd wordt als Nederlander, want dat is niet zo, maar dat je, door te doen alsof, je loyaliteit betuigt. Het is meer een intentieverklaring: ik hoor nu nog niet bij jullie zoals we allemaal weten, maar ik spreek uit dat wel te willen en bereid te zijn alles te doen en laten wat nodig is om bij de Hollandse club te mogen horen.

Paspoortwisseltruc

Zoals toen een zootje PVV fans 'minder, minder, minder' scandeerde, omdat partijleider Wilders hen had gevraagd of het met die Marokkanen een onsje meer of minder moest zijn. Prompt gaven Marokkanen van de jongere generaties massaal gehoor aan die oproep door de paspoortwisseltruc te doen. Met de socialmedia-actie 'hashtag BornHere' transformeerden Marokkanen, triomfantelijk poserend met hun Nederlandse paspoort, moeiteloos en massaal in Nederlanders. Alleen het tuig van de internetrichel stelde de terechte vraag wat er met het Marokkaanse paspoort gebeurd was. Het antwoord is: niets. Born here of born there, Marokkaan blijf je, forever and everywhere.

Documentairemaker Abdelkarim El-Fassi schrijft op 24 december een open brief aan burgemeester Aboutaleb. Hij heeft aanstoot genomen aan diens uitspraak dat moslims de enigen zijn die de angst voor de islam kunnen wegnemen. El-Fassi beweert dat moslims en Marokkanen in Nederland in de eerste plaats 'volwaardig Nederlands staatsburger' zijn en vindt dat zij daarom juist geen verantwoording hoeven af te leggen aan autochtonen voor daden van andere moslims. Dat argument lijkt valide. Maar het wordt ontkracht als nader bekeken wordt waar zijn loyaliteit eigenlijk ligt, bij welke groep.

Abdelkarim El Fassi Beeld Robin de Puy

Hij is loyaal aan moslims, blijkt uit zijn betoog: moslims doen hun best, maar autochtonen accepteren de handreikingen van moslims niet. Hij is weliswaar Nederlander, maar hoort vooral bij de moslims. Het Nederlands staatsburgerschap is net als bij de BornHere-illusionisten een soort joker. Een vrijplaats waartoe men zijn toevlucht neemt wanneer het loyaliteitsconflict opspeelt. Het Nederlands staatsburgerschap biedt geen identiteit of wij-gevoel, soms alleen bescherming.

We zijn zo bang voor 'guilt by association' dat het onze teksten en daden vertroebelt.

Ik denk dat we geen afstand moeten nemen van radicaliserende moslims. We moeten juist ondubbelzinnig zijn en erkennen dat zij deel van ons zijn. De vijand is uit ons voortgekomen. Uit onze schoot en huizen, uit onze religieuze apologetiek, uit onze boosheid over discriminatie en racisme, uit onze afwijzing van groepsleden die in de ban raakten van de radicale islam.

Dat ontslaat de rest van de samenleving overigens niet van haar verantwoordelijkheden in deze kwestie. Het garanderen en bewaken van de absolute vrijheid van meningsuiting is namelijk wel een zaak van alle groepen samen. Maar elk met een eigen rol. Groepen zijn we en groepen zullen we blijven. Het is hypocriet om te doen of dat niet zo is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.