Bemind worden - dat is de ultieme erkenning

We verwachten steeds meer van de liefde, maar brengen haar tegelijkertijd in gevaar door steeds hogere eisen te stellen. Peter Giesen over seksuele revoluties van vroeger en nu.

Aan het begin van de jaren zeventig bracht de Franse filosoof Pascal Bruckner zijn zoontje naar een hippe alternatieve crèche, gerund door een collectief van linkse ouders. Het project mislukte binnen de kortste keren. Terwijl de ouders hasj rookten en seks met elkaar hadden, werden de kinderen aan hun lot overgelaten. De grotere kinderen kwelden de kleintjes, en er was niemand om hun billen of snotneuzen af te vegen.


De seksuele revolutie was net zo'n naieve gedachte, schrijft Bruckner in zijn nieuwe boek The Paradox of Love. Zijn generatie geloofde dat de maatschappij beter zou worden door een maximale persoonlijke vrijheid. Seks werd bij uitstek gezien als de poort naar de bevrijding. Wie zich losmaakte van een bekrompen burgerlijke moraal en zijn 'natuurlijke' lusten onbeperkt kon uitleven, zou een gelukkig mens worden.


Maar de 'vrije liefde' bleek een contradictio in terminis. 'Hoe kan liefde, die verbindt, verenigbaar zijn met vrijheid, die scheidt?', schrijft Bruckner. De soixante-huitards zagen alleen 'de slechte sociale constructies' die het geluk in de weg stonden. Zij hadden geen enkel oog voor de tragische kanten van liefde en seks, aldus Bruckner.


Voor een relatie heb je twee mensen nodig. De autonomie van de een botst op die van de ander. Daarom zijn liefde en seks inherent verbonden aan afwijzing, echtscheiding en verschillen in seksuele voorkeur. Bovenal heeft de toegenomen vrijheid geleid tot een grote innerlijke spanning, ook bij mensen die een goede relatie onderhouden. We willen immers liefhebben en autonoom blijven, we streven naar symbiose met een ander zonder het meesterschap over onszelf te verliezen.


Het zou logisch zijn om relaties op een zakelijker manier vorm te geven, bijvoorbeeld door liefde en seks te ontkoppelen, zoals in de communes van de jaren zestig gebeurde. Of door tijdelijke contracten te sluiten, zoals een figuur in de laatste roman van Joke Hermsen bepleit. Maar zulke pogingen hebben nooit veel opgeleverd. Juist in een samenleving van autonome individuen is de romantische liefde de hoofdprijs. Bemind worden door een ander is de ultieme vorm van erkenning in een wereld die weinig zekerheden biedt. Zoals Bruckner stelt: de vrijheid gaat zwaar op ons wegen als niemand ons vraagt haar deels op te geven. Zo overladen we ons schip, zegt Bruckner. We verwachten steeds meer van de liefde, maar brengen haar tegelijkertijd in gevaar door steeds hogere eisen te stellen.


Pascal Bruckner schreef al een paar uitstekende boeken over de hedendaagse cultuur: Gij zult rijk worden! en Gij zult gelukkig zijn! Zijn nieuwe boek - de Engelse vertaling van het Franse origineel uit 2009 - past in deze reeks. Lichtvoetig, maar diepzinnig en aangenaam compact. Uitputtender is de evenzeer prachtige studie The Origins of Sex - A History of the First Sexual Revolution van de Britse historicus Faramerz Dabhoiwala. Tussen 1600 en 1800 veranderde de westerse houding ten opzichte van seks, schrijft Dabhoiwala, die voornamelijk Engelse en Amerikaanse bronnen bestudeerde. In 1600 keken de Engelsen naar seks zoals nu de Taliban. Vrouwen en dochters waren het bezit van de man. Religie ondersteunde de patriarchale orde, overspel werd publiekelijk bestraft met zweepslagen. Seks werd niet gezien als de poort naar de bevrijding, maar als de poort naar de ondergang. Wie toegaf aan zijn vleselijke lusten, zou moreel en financieel ten onder gaan.


Maar in 1751 schreef de Schotse filosoof David Hume dat het beperken van de seksuele drift niet natuurlijk was. Lust was 'sterk verbonden aan alle aangename emoties', terwijl 'kuisheid een kunstmatige deugd is, uitgevonden om mannen het gevoel te geven dat hun kinderen van henzelf zijn'. In Engeland werd het laatste proces wegens overspel in 1746 gevoerd. De eerste seksuele revolutie maakte van seks een privézaak waarmee de overheid zich niet hoorde te bemoeien.


Maar ook de eerste seksuele revolutie had haar tragische kanten, blijkt uit het boek van Dabhoiwala. Zij leidde tot een groter begrip voor de 'natuurlijke' lust van mannen, maar tot grotere restricties voor vrouwen, die een groot risico op zwangerschap liepen in een tijd waarin contraceptie nauwelijks voorhanden was. 'Elke man met een stijve wil een despoot zijn', schreef markies De Sade. Vrouwen moesten hiertegen beschermd worden. Dat gebeurde door haar sociale bewegingsruimte te beperken, maar vooral door een cultus van vrouwelijke zuiverheid, die van vrouwen bijna aseksuele wezens maakte.


De tweede seksuele revolutie maakte aan die cultus een definitief einde, mede door de introductie van de pil. Pascal Bruckner beschrijft dat de Franse Elle in 1993 een zomertest hield met de vraag: ben jij een slet? De redactrices deden ook mee en beaamden volmondig dat zij sletten waren. 'Vroeger werd het seksleven verborgen, nu moet het tentoongesteld worden', schrijft Bruckner. 'Het is een nieuwe vorm van snobisme, op seksueel gebied wil niemand achterlijk overkomen.'


Bruckner stoort zich vooral aan de opmars van een boerse, wat hem betreft libido dodende platheid, ten koste van de traditionele galanterie die nog iets te raden overliet. Zo gaan we van repressie naar depressie, schrijft hij. Als we kuis zijn, komt dat niet meer door onderdrukking, maar omdat we uitgeput zijn en platgeslagen door de populaire cultuur. Het is wel jammer dat hij niet wat dieper ingaat op de negatieve sociale gevolgen van de seksuele revolutie, bijvoorbeeld op de gedachte van conservatieve denkers als Charles Murray en Theodore Dalrymple dat het toegenomen aantal echtscheidingen juist aan de onderkant van de samenleving rampzalig uitpakt.


Seks is nooit neutraal, seks heeft altijd twee kanten. Eros en thanatos, genot en dood, licht en donker. Het is een illusie dat we ooit kunnen afrekenen met de schaduwzijden van de lichamelijke liefde, aldus Bruckner. In die zin is een seksuele revolutie onmogelijk.


Pascal Bruckner: The Paradox of Love.

Princeton University Press; 266 pagina's; ca. € 24,99.


ISBN 978 0 691 14914 1.


Faramerz Dabhoiwala: The Origins of Sex - A History of the First Sexual Revolution.

Allen Lane; 484 pagina's; ca. € 30,99.


ISBN 978 1 846 14492 9.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden