Reportage

Beloofde land is voor veel Russen teleurstelling

Met hoge verwachtingen kwamen de Russen naar Israël. Nu keren velen van hen de staat de rug toe. Met gevolgen voor de verkiezingen van dinsdag.

Caissière in een Russische winkel in Ashdod, een stad ten zuidwesten van Tel Aviv met de bijnaam 'Moskou aan de Middellandse Zee'. Beeld Dirk-Jan Visser
Caissière in een Russische winkel in Ashdod, een stad ten zuidwesten van Tel Aviv met de bijnaam 'Moskou aan de Middellandse Zee'.Beeld Dirk-Jan Visser

In het uitgaanscentrum van Tel Aviv is café Klein Praag dé pleisterplaats van 'de Russen'. Die naam geven Israëliërs aan alle immigranten uit de voormalige Sovjet-Unie. Ruim een miljoen van hen kwam eind vorige eeuw naar Israël. Wat Israël destijds als een succesverhaal presenteerde, de absorptie van zo'n grote groep in een land met zeven miljoen inwoners, is voor velen van de olim (nieuwkomers) uitgelopen op een teleurstelling.

Russen verlaten het land of keren 'de politiek' de rug toe. Ze stemmen met de voeten. De gevolgen hiervan kunnen bij de verkiezingen van dinsdag ingrijpend zijn. Premier Benjamin Netanyahu leunde de afgelopen jaren vooral op coalitiepartij Yisrael Beitunu (Israël Ons Huis), de favoriete partij van de Russen. Oprichter Avigdor Lieberman is een uitsmijter uit Moldavië die het in zijn nieuwe vaderland schopte tot minister van Buitenlandse Zaken.

De 41-jarige Alex uit Minsk (Wit-Rusland) en de 38-jarige Sergej uit Odessa (Oekraïne) hebben het daarentegen niet 'gemaakt'. In Klein Praag doen ze hun verhaal onder het genot van een cocktail ('Black Russian, haha'), op kosten van de Volkskrant. Want geld hebben ze amper. Hun achternamen willen ze niet in de krant, omdat ze er niet trots op zijn hoe hun leven is verlopen.

Avigdor Lieberman. Beeld reuters
Avigdor Lieberman.Beeld reuters

Kok

Sergej kwam elf jaar geleden met zijn moeder naar Israël. Hij droomde van een baan als kok in een toprestaurant. Grijnzend: 'Ik kwam terecht tussen de etensresten.' Vijf jaar zwierf hij in Tel Aviv op straat. Hij overleefde, zoals hij het uitdrukt, door het verzamelen van lege flessen en het innen van statiegeld. De opbrengst werd goeddeels besteed aan volle flessen, waardoor hij in een ontwenningscentrum terecht kwam.

Zijn drankgedrag in het café doet niet vermoeden dat hij van zijn verslaving af is. Sergej zwerft nu van baantje naar baantje. Komt hij te laat op zijn werk, en dat gebeurt nogal eens, dan moet hij iets anders zien te vinden. Hij woont in een onooglijke straat in Jaffa, ten zuiden van Tel Aviv, 'tussen de Arabieren'. Met hen hebben de Russen niet veel op. Wat Sergej zoal verdient? 'Dat wil je niet weten.'

Alex, die jarenlang in Tel Aviv woonde maar de huur niet meer kon opbrengen omdat kapitaalkrachtige yuppen de buurt overnamen, somt een duizelingwekkende lijst van banen op. Sinds 1990, toen hij met zijn adoptieouders naar Israël emigreerde, heeft hij maar kort gewerkt in de archeologie, zijn vakgebied. Daarna was hij - onder veel meer - nachtwaker op een industrieterrein, bordenwasser in tal van restaurants, magazijnbediende, ober, en figurant in tv-films.

Varkensvlees

Op dit moment is zijn woonplaats een saaie voorstad van Tel Aviv, Holon, waar hij een baan heeft in een fabriek die varkensvlees verwerkt. Hij draait worsten voor Russische consumenten in Israël, want joden eten het onreine vlees niet. Ongeveer eenderde van de Russen in Israël is niet-joods. Zijn collega's zijn, op een enkele vluchteling uit Eritrea na, allemaal Russen. Na een kwart eeuw in Israël verdient hij nog altijd niet veel meer dan het minimumloon.

Wat ging er mis? Alex houdt het op de onwil van veel Israëliërs om de Russen te accepteren als landgenoten. 'Ze noemen vrouwen een 'Natasja', een hoer. Wie rijk is, zal wel een maffioso zijn.'

Geslaagde Russen zijn er natuurlijk ook. In Netanya, een badplaats ten noorden van Tel Aviv, is te zien hoe tijdens een bruiloft de flessen wodka rond lunchtijd al niet meer zijn aan te slepen voor de aanwezigen in merkkleding. In het zuidelijk gelegen Ashdod, bijgenaamd 'Moskou aan de Middellandse Zee', doen verkopers van kaviaar goede zaken. De eerste golf van immigranten, inmiddels gepensioneerd, geniet er van het kaartspel in de open lucht.

'Het zijn niet de armen en de ouderen die afhaken, maar de jongeren uit de middenklasse', zegt Michael Philippov (37), een politicoloog die aan universiteiten in Jeruzalem en in de nederzetting Ariel het fenomeen van de Russische immigratie en (vooral de laatste tijd) emigratie bestudeert. Hij is afkomstig uit Donetsk in oostelijk Oekraïne, dat de afgelopen maanden een slagveld was. 'Hier is het veiliger,' zegt hij lachend, voordat hij een somber beeld schetst van het lot van veel Russische Israëliërs.

Hoge verwachtingen

'Ze hadden hoge verwachtingen toen ze naar Israël kwamen, na de ineenstorting van het Sovjet-bewind. Benjamin Netanyahu, die op het hoogtepunt van de immigratiegolf, eind jaren negentig, voor de eerste keer premier was, had hen het kapitalisme in het vooruitzicht gesteld. En wat kregen ze? Hoge belastingen. De staat investeerde hun geld niet in betaalbare huisvesting, onderwijs en kinderopvang, maar in het leger, de bouw van nederzettingen en armoedebestrijding onder ultra-orthodoxen.'

Verreweg de belangrijkste reden om te verhuizen naar landen als Canada, de VS en Australië vormen de kosten van het levensonderhoud. Met het arbeidsethos van de meeste Russen is niks mis, zegt Philippov. 'Maar daar moet wel wat tegenover staan. Ze hebben geen zin om de eindjes aan elkaar te knopen.' Succesverhalen van landgenoten overzee geven vaak de doorslag.

Cultuurverschillen spelen ook een rol. Philippov: 'In 2011 was er een enorm sociaal protest in het land. Honderdduizenden Israëliërs gingen de straat op om te eisen wat ook de Russen willen: betaalbare woningen, lagere voedselprijzen, belastingverlaging. Maar de Russen ontbraken. Ze vonden de demonstranten naïef en romantisch. Een Rus lost zijn probleem persoonlijk op. Hij pakt zijn koffers en vertrekt naar Canada.'

Jacht op 'kaviaarstem'

De slag om de Russische kiezer wordt de jacht op de ‘kaviaarstem’ genoemd. Het krimpend electoraat speelt de ‘Russenpartij’ van Avigdor Lieberman parten. Ook een omvangrijk corruptieschandaal in eigen gelederen doet de partij Israël Ons Huis geen goed. Volgens een opiniepeiling die vrijdag in de krant Yedioth Ahronoth werd gepubliceerd, behaalt de partij slechts vijf zetels bij de parlementsverkiezingen op 17maart. Op dit moment bezet de partij 13 zetels in de Knesset. Bij de vorige verkiezingen, in 2013, trok Lieberman samen op met de Likudpartij van zittend premier Benjamin Netanyahu. In 2014 kwam het tot een breuk tussen de twee partijen. Lieberman, die wel aanbleef als minister, vond dat de premier het offensief in Gaza had moeten volhouden tot de extremistische Hamasbeweging ‘vernietigd’ zou zijn. Tijdens deze zogeheten Zomeroorlog pleitte hij ook voor een herbezetting van de Gazastrook. Lieberman woont in een nederzetting op de Westelijke Jordaanover. Omdat Russen in Israël indien ze de stembus niet mijden overwegend op rechts stemmen, wijken veel van Liebermans’ kiezers uit naar Netanyahu of diens minister van Economische Zaken, Naftali Bennett. Die is als leider van Bayit Yehudi (Joods Huis) een uitgesproken voorstander van de bouw van nederzettingen en tegen de vorming van een Palestijnse staat.

Naar schatting wonen er nog maar 730 duizend Russen in Israël. Rond het millennium waren dat er rond een miljoen. Philippov: 'De autoriteiten zijn zuinig met cijfers. Yerida (emigratie) is een gevoelig onderwerp. Het strookt niet met de idealen van zionisme en patriottisme. De media besteden er niet of nauwelijks aandacht aan. Ze storten zich liever op de Franse Joden die naar Israël komen om het antisemitisme te ontvluchten. Ondertussen raken we een hele generatie kwijt. Israël erkent dat de vaak goed opgeleide, hardwerkende Russen een forse bijdrage hebben geleverd aan de economische groei. Maar het land doet niets om hen hier te houden.'

Philoppov zag in zijn eigen omgeving de ene na de andere Rus vertrekken. In 1992 arriveerde hij op 15-jarige leeftijd in Israël. Tijdens de dienstplicht, die in Israël geldt als ultieme verbroedering, werd hij omringd door Russen. Maar toen hij vorig jaar moest opdraven als reservist was hij in zijn eenheid nog de enige Rus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden