Belonen naar prestaties dreigt voor onderwijs

Scholen moeten zich voorbereiden op belonen naar prestaties. Bijna alle politieke partijen hebben plannen voor prestatiebeloning in het verkiezingsprogramma. Laten we slechte scholen straks echt failliet gaan?

Ferry Haan

De meest efficiënte maatregel om het onderwijs te verbeteren is een ingrijpende, zo meldt het Centraal Planbureau (CPB). De docenten en scholen moeten beloond worden naar de prestaties die ze leveren. De invoering van deze zogeheten prestatiebeloning is de oplossing die het onderwijsniveau in Nederland zal opkrikken en zo uiteindelijk de welvaart vergroot, zo blijkt uit het CPB-rapport waarin alle verkiezingsprogramma’s zijn doorgerekend van de politieke partijen.

Verkiezingsprogramma's
De media willen bij deze studie van het CPB vooral weten hoeveel de partijen bezuinigen, wat dat doet met de economie en de werkgelegenheid, en, natuurlijk, wat de gevolgen zijn voor de koopkracht. In het rapport staan echter meer, en mijn inziens, belangrijker zaken. Wat te denken van de gevolgen van de politieke keuzes voor de ‘bereikbaarheid’, of ‘energie en klimaat’ of ‘de zorg’ of de ‘woningmarkt’ of ‘landbouw en natuur’ of, last but not least, ‘onderwijs en innovatie’. Deze onderwerpen gaan over de lange termijn groeicapaciteit van de Nederlandse economie en zijn veel belangrijker dan het geneuzel over tienden van procenten koopkracht. De politiek zit natuurlijk vast in het korte termijn werk.

Onderwijs
Mijn belangstelling gaat vanzelfsprekend uit naar de maatregelen voor het onderwijs. Een rode draad hierin is snel gevonden. Bezuinigd wordt er nauwelijks, maar het roer gaat wel om. Van links naar rechts presenteren alle partijen plannen om het onderwijs af te rekenen op prestaties. Op de SP en de PVV na, trekken alle partijen geld uit voor een of andere vorm van prestatiebeloning voor scholen of docenten.

Weerstand
Dat is interessant, vooral omdat in het onderwijs juist erg veel weerstand is tegen belonen naar prestaties. De invloedrijke groep Beter Onderwijs Nederland, ageert bijvoorbeeld al jaren tegen elke vorm van prestatiebeloning. Volgens Beter Onderwijs Nederland is vooral het niveau van de docent bepalend voor de kwaliteit van het onderwijs.

Not so, stelt het CPB. Prestatiebeloning voor docenten is een efficiëntere maatregel dan investeren in het scholen van docenten, aldus het CPB. Het onderzoeksbureau oordeelt dat door prestatiebeloning het niveau van de opleiding van de gemiddelde Nederlandse werknemer het snelst stijgt, waardoor in de hele Nederlandse economie de arbeidsproductiviteit zal toenemen. Zoals elke econoom weet is arbeidsproductiviteit het belangrijkste begrip in de economie, want onze welvaart hangt er rechtstreeks van af.

Bewijs?
Zoekend naar bewijs voor de stelling dat prestatiebeloning zo effectief is, kwam ik op de CPB-website werkdocument 49 tegen uit 2004. Hierin wordt voorzichtig geconcludeerd dat prestatiebeloning in Israël werkt. Andere documenten heb ik niet gevonden. Het ministerie van Onderwijs is minder stellig dan het CPB, maar heeft een test gestart met prestatiebeloning in het middelbaar beroepsonderwijs. Effecten van prestatiebeloning in het onderwijs, zijn er in Nederland, zover ik weet, nog niet.

Karig
Het bewijs voor de opbrengst van prestatiebeloning in het Nederlandse onderwijs is dus karig. Het is daarmee makkelijk om het belonen van prestaties van tafel te vegen. De hele kredietcrisis was er nooit gekomen, wanneer de bankmanagers niet naar hun prestaties waren beloond. Dit kwam echter niet omdat prestatiebeloningen niet werken, maar eerder omdat ze te goed werkten. De bankiers deden precies wat er van ze verwacht mag worden, het maximeren van hun beloning.

Waarschuwing
Zou prestatiebeloning in het onderwijs een zelfde gevolg hebben? Het CPB waarschuwt in het document uit 2004. ‘Je krijgt waar je voor betaalt’, is het devies. Wanneer er bepaalde doelen worden gedefinieerd en beloond, dan zullen deze doelen bereikt worden ten koste van andere doelen.

Meten is weten

Dubbele voorzichtigheid is geboden, want in de doorrekening van de verkiezingsprogramma's meldt het CPB niet dat er in het onderwijs eerst nog een grote slag geslagen moet worden wat betreft het meten van prestaties. ‘Meten is weten’, staat in het onderwijs nog in de kinderschoenen. In het recent advies ‘Onderwijs kan zoveel slimmer’, van het Netwerk Onderwijsinnovatie wordt hier de nadruk op gelegd. In het onderwijs wordt sinds jaar en dag met de eindexamens het eindniveau van leerlingen gemeten. De leerprestatie die een school heeft geleverd, is hierin niet bekend. Misschien was de leerling al erg slim toen hij binnenkwam.

Niet individueel
Wanneer het meten verbetert van de prestaties die scholen leveren, dan raadt dit Netwerk, met daarin ondermeer Alexander Rinnooy Kan, Henriëtte Maassen van den Brink, Frank Kalshoven en Robert Dijkgraaf, aan om prestatiebeloning in te voeren voor scholen en teams van docenten. Het advies tot het invoeren van individuele prestatiebeloning per docent, wil het Netwerk niet geven.

Zinvol
Ondanks de waarschuwingen hebben de traditionele politieke partijen, PvdA, CDA en ChristenUnie, teambeloning als prestatiebeloning al in het programma staan. De meer liberale partijen, VVD, GroenLinks en D66 gaan verder en zetten in op individuele prestatiebeloning, hoewel D66 allebei de mogelijkheden openlaat. Voor prestatiebeloning voor teams of hele scholen bestaat dus een grote parlementaire meerderheid. Dit gaat dus gebeuren na 9 juni.

De vraag die bij mij blijft hangen is, wat doen we dan straks met een school die langzaam wegzakt? Meer geld voor een school die goed presteert, is mooi. De school die afglijdt, komt echter in een moeilijk parket. Hoe is het niveau te verbeteren wanneer de financiering opdroogt? Goede docenten vertrekken naar beter betalende instellingen. Een vicieuze spiraal omlaag is het toekomst perspectief. Zullen we scholen straks failliet laten gaan bij achterblijvende prestaties? Dat zou de logische conclusie zijn. Ik ben heel benieuwd of de politieke partijen zo ver zullen durven gaan.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden