Belgische staatssecretaris in opspraak na terugsturen Soedanese vluchtelingen

België wil van de populaire Vlaams-nationalistische staatssecretaris Theo Francken (N-VA) geen martelaar maken van de asielpolitiek, maar de verontwaardiging over zijn uitzettingsbeleid voor Soedanezen is enorm.

Foto EPA

Als Belgisch staatssecretaris voor asiel en migratie zoekt Theo Francken (N-VA) graag de controverse op. Maar dit keer is hij mogelijk te ver gegaan. Niet alleen wordt hij ervan beschuldigd Soedanese migranten in gevaar te hebben gebracht, hij loog ook in het parlement. Dinsdag riepen de beroemde filmbroers Jean-Pierre en Luc Dardenne de regering in een open brief op om Francken te ontslaan.

De ophef over Francken begon twee weken geleden. Een Belgische activist onthulde toen dat zes Soedanese migranten, die op initiatief van Francken waren teruggestuurd, in Soedan mishandeld waren. Na aankomst in Khartoem zouden ze door de geheime politie zijn opgepakt, urenlang verhoord en geslagen en soms dagenlang vastgehouden. 'Ze vrezen vandaag allemaal voor hun leven', aldus de activist.

De Belgische politiek reageerde verontwaardigd, zeker omdat Francken hier vooraf voor was gewaarschuwd. Om illegaal in België verblijvende Soedanezen te kunnen deporteren, werken Franckens diensten samen met Soedanese ambtenaren, die helpen om hun landgenoten te identificeren. De ambtenaren wezen in een Belgisch gesloten opvangcentrum 43 Soedanezen aan, van wie er ondertussen negen werden gerepatrieerd.

Maar mensenrechtenorganisaties en oppositieleden waarschuwen al langer dat zo'n samenwerkingsprogramma met een dictatoriaal regime zeer riskant is. Onder de Soedanese ambtenaren kunnen zich geheim agenten bevinden, waardoor de Soedanese migranten na hun terugkeer vervolging en foltering riskeren. Volgens Amnesty International maakte België met zijn Soedanese uitzettingsbeleid 'een enorme fout'.

Ook binnen de Belgische regering zelf klonk kritiek op Francken. 'Waar we voor waarschuwden, is gebeurd', reageerde het Belgische parlementslid Nahima Lanjri van de christen-democratische regeringspartij CD&V. 'We moeten vaststellen dat er te weinig toezicht was op de missie en dat er onvoldoende garanties waren dat mensen geen risico zouden lopen op foltering of onmenselijke behandeling.'

Agressief

Aanvankelijk leek Francken (39), boegbeeld van de Vlaams-nationalistische partij N-VA, zich weinig van de ophef aan te trekken. Als uitgesproken rechtse staatssecretaris, doordacht in zijn beleid maar soms Trumpiaans agressief in zijn communicatie, staat hij regelmatig bloot aan scherpe kritiek. Maar als nationale publieksfavoriet - populair in heel België wegens zijn strenge asielbeleid - komt hij met heel veel weg.

Ook nu had Francken zijn verdediging klaar. Hij deed de foltergetuigenissen af als geruchten, en argumenteerde dat andere Europese landen evengoed deals sluiten met Soedan. De Europese Unie betaalt president Omar al-Bashir zelfs jaarlijks 100 miljoen euro om migranten tegen te houden, een hoogst controversieel programma. Voor Francken is het duidelijk: wie geen Brusselse parken vol illegale Soedanezen wil, moet bereid zijn de handen vuil te maken.

Daarmee leek de zaak afgedaan. Tot premier Charles Michel (MR) onder druk van de oppositie beloofde de uitzettingen naar Soedan op te schorten, in afwachting van nader onderzoek naar de folterpraktijken, en Francken weer met de voet vooruit reageerde. Hij beweerde dat van een opschorting van het terugkeerbeleid geen sprake was, maar dat er de komende tijd toevallig geen repatriëringsvluchten gepland waren, en dus ook niet stopgezet dienden te worden.

Dat bleek twee dagen later een leugen - of een 'communicatielijn', zoals Francken het zelf noemde - om geen perceptie van laksheid te creëren. 'Geruchten creëren in migratie heeft altijd een aanzuig-effect', verdedigde Francken zich in het parlement. 'Ik wou niet het verkeerde signaal geven dat Soedanezen niet meer teruggestuurd worden, en wou vermijden dat wij het putje van het Europese bad worden.' Hij bood zijn excuses aan premier Charles Michel aan.

Theo Francken Foto belga

Ontslag

Het parlement én de premier voorliegen, is in de politiek een heel zware fout. Oppositie en opiniemakers rolden dus nog net niet over elkaar heen om Franckens ontslag te eisen. Maar de regeringspartijen lijken bereid hem de hand boven het hoofd te houden: ze willen vermijden dat de razend populaire Francken een martelaar van de migratiepolitiek wordt, in een tijd dat in heel Europa verkiezingen worden gewonnen met de belofte van strengere asiel- en migratiemaatregelen.

In de Belgische media is de aandacht ondertussen verschoven naar de politieke gevolgen voor de regering-Michel, die verzwakt is door tal van interne conflicten tussen de N-VA en de andere regeringspartijen. De ophef over de samenwerking met Soedan is naar de achtergrond verdwenen, en van het onderzoek naar de foltergetuigenissen wordt weinig verwacht. Met ondergedoken en bedreigde getuigen zullen bewijzen moeilijk te vinden zijn.

Met hun open brief probeerden de broers Dardenne, bekend om hun geëngageerde films, dinsdag het principiële debat te heropenen. We willen geen 'discussies over de fouten van Francken, zijn gebrek aan deontologie en zijn leugens', aldus het duo. 'Het gaat om een principe dat elke rechtsstaat moet respecteren: je stuurt geen asielzoekers terug naar een land dat er martelpraktijken op nahoudt, waar de mensen die je repatrieert dus mogelijk gefolterd worden.'

Premier Michel riep dinsdag op de resultaten van het onderzoek naar de folterpraktijken af te wachten. 'Het terugkeerbeleid naar Soedan is een gevoelig thema dat nuance vereist', schreef hij op zijn Facebookpagina. 'Het verdient beter dan simplismen of karikaturen in de ene of de andere zin.'

Meer over