BELGISCHE ONTZUILING

WAARSCHIJNLIJK dacht de sire gewoon even niet na, maar een zware symbolische lading kreeg het wel: Albert II, koning der Belgen, weigerde na de beëdiging het glas te heffen op het succes van een nieuwe regering, de eerste in meer dan veertig jaar waarin geen christen-democraten zitting hebben....

Albert vond het misschien nog wat ontijdig voor champagne, maar het leek erop dat het koningshuis in het hier en daar zeer katholieke België niets moet hebben van politieke nieuwlichterij.

Dat even later op de receptie een dienblaadje vol glazen sneuvelde, was nog meer voer voor de liefhebbers van voortekenen. 'Scherven brengen geluk', riep een jolige minister.

De afgelopen dagen viel in België een zelfde soort euforie en gespannen verwachting te bespeuren als bij het aantreden van het eerste paarse kabinet in Nederland, vijf jaar geleden. De christenen van de CVP en PSC doen niet mee - sterker nog, ze zijn vrijwel uit het landsbestuur verdwenen, nu ze ook in de regionale regeringen van Vlaanderen en Wallonië geen plaats hebben gevonden. Slechts in het Brussels hoofdstedelijk gewest zijn ze uitgenodigd om mee te regeren, omdat ze daar nodig zijn om het extreem rechtse Vlaamse Blok buiten de deur te houden.

Met het aantreden van de regering-Verhofstadt lijkt ook in België, net als in Nederland vijf jaar terug, het toppunt van de ontzuiling bereikt. Dat is op het eerste gezicht de conclusie van de verkiezingsuitslag van 13 juni, toen de christen-democraten een ongenadig pak slaag kregen, en de daarop volgende formatie die tot de liberaal-socialistisch-groene regering leidde.

Er is echter een belangrijk verschil met Nederland. Bij ons begon de ontzuiling al in de jaren zestig, en kan het wegwerken van het CDA gezien worden als de definitieve breuk met de rol van de confessionelen in de landspolitiek.

De Belgische samenleving is echter veel verzuilder dan de Nederlandse. Nog steeds wordt de keuze van partij, school, vakbond en zelfs ziekenfonds voor een belangrijk deel bepaald door de zuil waarin je bent grootgebracht. En omdat het katholiek geloof, zeker in Vlaanderen, lang het belangrijkste bindmiddel is gebleven, kon de CVP zowel boeren als arbeiders, zelfstandigen als werkgevers naar zich toetrekken.

Volgens historica Els Witte, rector van de Vrije Universiteit Brussel, is die tijd voor de CVP nu definitief voorbij. 'Als overkoepeling van de zuil is de historische rol van de CVP uitgespeeld', zegt ze in het weekblad Knack.

Omdat de ontzuiling in België nog maar net op gang komt, is vooral het overheidsapparaat nog steeds vergeven van de CVP-aanhangers. En dat is het belangrijkste verschil met Nederland. Het paarse kabinet trof bij zijn aantreden een ambtenarenapparaat dat niet onsympathiek stond tegenover het idee om zonder het CDA te regeren. Onder ambtenaren zijn van oudsher veel VVD'ers en PvdA-stemmers, terwijl ook D66 populair is.

Verhofstadt kon in een recordtempo van minder dan twee weken zijn regering vormen, omdat de zes deelnemende partijen een belangrijke wens deelden: laten zien dat de nieuwe politieke cultuur in staat is om snel spijkers met koppen te slaan en ook zonder de CVP een coalitie kan vormen. Anders gezegd: dat moderne liberalen een sociaal-democratisch trekje hebben, terwijl de nieuwe sociaal-democraten óók liberaal zijn.

Toen Wim Kok net premier was, wees menige politieke analist op het feit dat de afkeer van het CDA het belangrijkste bindmiddel van het paarse kabinet was. Dat bindmiddel bleek sterk genoeg om het vijf jaar vol te houden.

Ook nu vragen veel Belgische commentatoren zich af of de afkeer van de CVP voldoende is om de regering van Verhofstadt bij elkaar te houden. En hier wordt het verschil tussen Nederland en België van belang. Het kabinet-Kok viel bijna in een gespreid bedje: de hele samenleving was rijp voor het paarse experiment.

Verhofstadt kan op veel minder steun rekenen. Niet alleen zal hij een hele klus krijgen aan het verbouwen en renoveren van het ambtelijk apparaat in praktisch alle geledingen van de overheid, maar ook de vakbonden staan niet te springen om vernieuwing. De bonden hebben nog steeds veel macht bij de socialistische coalitiepartners. Het is nog maar een half jaar geleden dat de socialistische voorman Louis Tobback een coalitie met de liberalen van de VLD uitsloot. Van paars komt alleen maar bont en blauw, was Tobbacks gevleugelde uitspraak. De oude socialistische leider staat nu aan de zijlijn, maar uit niets blijkt dat zijn rol definitief is uitgespeeld. In de Belgische politiek zijn nog heel wat krachten werkzaam als Tobback, die weinig zien in het project van politieke vernieuwing.

Paars-groen in België kreeg vleugels omdat de dioxinecrisis er net eentje te veel was. In die zin had de CVP pech, omdat de dioxine-affaire zo kort voor de verkiezingen kwam. Een half jaar later, en het electoraat was het waarschijnlijk weer vergeten, zoals het ook de affaire-Dutroux en alle andere affaires vergeten was.

Het experiment van Verhofstadt kan België duur komen te staan, vooral omdat de invulling van het programma op sociaal-economisch terrein nog erg vaag is gehouden. Het regeerakkoord valt op door het ontbreken van wezenlijke keuzes. Die moeten nog gemaakt worden. Verhofstadt schaatst op dun ijs. Als hij erdoorheen zakt, zakt de politieke vernieuwingsbeweging mee. Dan gaat België een periode van grote politieke instabiliteit tegemoet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.