België is er weer

Nederland had Paars, België heeft Paars-Groen. Waar het paarse kabinet de dood in de pot was, heeft de veelkleurige coalitie in Brussel het land onmiskenbaar opgeschud....

Marktkramers die op het plein in Vilvoorde hun waren luidkeels willen aanprijzen, kunnen het vandaag wel schudden. Al in de omliggende straatjes resoneert een ander stemgeluid. De burgemeester zelf, gewezen premier van België en voormalig kandidaat-voorzitter van de Europese Commissie, is op campagne.

'Hoe gaat het?' 'Goed?' 'Voilà. Vandaag is Vilvoorde centrum van de wereld!' Aanhoudend schelle lachsalvo's. Jean-Luc Dehaene laveert in eigen stad, noordelijk van Brussel, met camera's in het kielzog handenschuddend tussen kramen met aanbiedingen van warme wafels, broodpudding, bloedpens en kop in 't zuur.

Onder zware druk van zijn partij, de Vlaamse christen-democratische CD en V, besloot hij zich alsnog op een verkiezingslijst te laten plaatsen. Als duwer. Verder, zegt hij, reiken zijn ambities in de Belgische politiek niet meer.

'En dan gaan we nu een terras bestormen. Hier krijg je dorst van.' Pintje graag. Het is half tien 's morgens.

Het zal ook wel wennen zijn. Voor het eerst na ruim veertig jaar mengt de Vlaamse christen-democratie zich niet als machthebber, maar als oppositiepartij in de verkiezingsstrijd. Dioxine in kippen leidde in 1999 tot een verkiezingsnederlaag van zijn partij. Het paars-groene kabinet van de gedreven Guy Verhofstadt trad aan, een bonte coalitie van liberalen, socialisten en groenen. Aan ambities geen gebrek. Alles zou anders worden in het vermolmde, verziekte België, geplaagd door schandalen, verlamd door interne twisten, onzichtbaar op het wereldtoneel. Niets minder dan de modelstaat lag om de hoek, de 'actieve welvaartsstaat' in paars-groene terminologie, en een 'open debatcultuur' zou de muffe geuren uit de achterkamertjes van de politiek verdrijven.

Dehaene schampert. 'Van een modelstaat kun je bepaald niet spreken. Er is ruzie, de werkloosheid gaat weer rap bergop. Kom aan zeg, met announcements alleen red je het niet. De realiteit is ver bij de beloftes achtergebleven.'

Wie zo nadrukkelijk het verleden afzweert, kan erop rekenen dat aan het eind van de paars-groene rit de balans wordt opgemaakt. Het regent rapportcijfers deze dagen. Heeft de club er wat van gemaakt, en is België in die vier jaar inderdaad een ander land geworden?

Het waren vooral de ethische dossiers, waarop het kabinet zich profileerde. Een liberale euthanasiewetgeving, het homohuwelijk, het tolereren van softdruggebruik; België haalde er de internationale schijnwerpers mee. Er kwam een generaal pardon voor illegalen die konden aantonen hier al lang te verblijven.

Ook op buitenlands terrein ging het land over de tong. In de aanloop naar de oorlog in Irak ontpopte België zich als dwarsligger binnen de NAVO. Minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel en zijn defensiecollega André Flahaut daagden zelfs de Verenigde Staten uit met dreigementen bestaande verdragen over wapentransporten opzij te zetten, al was dat, gaf eerstgenoemde later toe, een tamelijk loos gebaar dat vooral in het diplomatieke spel moest worden gezien. Er is wel regelmatig de verdenking van de dubbele agenda: diplomatie met een hoog profiel schraagt de eenheid van België, zowel Verhofstadt als Michel zou persoonlijke ambities in Europa hebben. Maar de betrokkenen ontkennen. 'Waarom zou je niet gewoon voor de vrede kunnen zijn?'

België was gidsland. Het vingertje werd opgeheven in Brussel, niet in Den Haag. Michel riep op tot een skiboycot, nadat extreem-rechts in de regering van Oostenrijk kwam. Zie hoe hoog onze morele standaard is. Als gevolg van de omstreden genocidewet, werd een reeks regeringsleiders en bewindslieden aangeklaagd. Rechter van de wereld.

Op financieel terrein werd het land van brekebeen tot koploper in Europa: de begroting is al enkele jaren in evenwicht, en er is zowaar een begin gemaakt met een afbouw van de hallucinant hoge staatsschuld. Dat de fundamenten van die sanering door Dehaene zijn gelegd, spreken de regeringspartijen overigens niet tegen. Volgens criticasters verloopt de afbouw van de schuld nog veel te traag.

Veel bleef bij het oude. De arbeidsparticipatie behoort nog altijd tot de laagste van Europa. Het politieke venijn in de Vlaams-Waalse twisten blijkt lastig uit te bannen. De ontmanteling van de staalindustrie schrijdt voort. In Vlaanderen bloeit het extreem-rechtse Vlaams Blok op de vreemdelingenangst. En, om nog maar eens een open zenuw te raken, Marc Dutroux is nog altijd niet voor de rechtbank verschenen voor zijn gruweldaden.

De meningen over vier jaar zonder christen-democratie blijken net zo veelkleurig als de coalitie.

Tom Lanoye (45), schrijver, politiek geëngageerd ('het klinkt alsof je een besmettelijke ziekte hebt, maar vooruit') omschrijft zichzelf als 'een zeer kritische, koele minnaar van paars-groen'. 'Er is veel misgegaan, maar het zelfbewustzijn van de Belg is gegroeid. De zuilen zijn weg. Het is de verdienste van deze regering dat het gevoel van totale immobiliteit is verdwenen.'

Politicoloog en socioloog Marc Hooghe (38), docent aan de Vrije Universiteit van Brussel, ziet ook positieve ontwikkelingen. 'Je kunt er niet naast kijken: België is een moderner land geworden. We zijn mee. Al geef ik toe dat de perceptie voorlopig misschien nog zwaarder weegt dan de feiten.'

Manu Ruys (79), gewezen hoofdredacteur van de Vlaamse krant De Standaard, oordeelt in mineur. Aan zijn mening hangt veel gewicht: tal van politici van uiteenlopende gezindte, de groenen uitgezonderd, raadplegen hem nog geregeld. 'Nee, het is geen succes geweest. Zo is het onterecht alle ethische ontwikkelingen op rekening van paars-groen te schrijven. Dogma's waren al aan het verdwijnen. Katholieke artsen wérkten al mee aan euthanasie. Vroeger zouden de debatten verwoestend zijn geweest. Nu was hoffelijkheid troef. Maar er is te veel niet goed gegaan. Sabena zijn we kwijt. De hervorming van de politiekorpsen is mislukt. Het onveiligheidsgevoel is bepaald niet afgenomen. Van politieke benoemingen zijn we nog altijd niet af. Een vijfje, zou ik zeggen.'

De verwachtingen waren hooggespannen toen Verhofstadt in juli 1999 zijn entree maakte. Lanoye: 'Het land zat op zo veel vlakken in de malaise. Overal was het vastgeroest. De CVP was hier langer aan de macht dan de DDR bestond. Extreem pragmatisme domineerde. Extreem realisme. Je kent het adagium van Dehaene, de fixer: problemen pas oplossen als ze zich stellen.

Hooghe: 'Ik vraag me af of onder de bevolking hoge verwachtingen bestonden. Het was vooral Verhofstadt zelf die er voeding aan gaf.'

Ruys: 'Zo verrassend en ingrijpend was de ommezwaai niet. Vanaf de jaren vijftig hebben de liberalen, destijds verschrompeld tot een oudemannetjesbeweging, de deur opengezet voor andersdenkenden. In tegenstelling tot de Waalse veranderden de Vlaamse socialisten ook: de donkerrode bourgogne van het traditionele socialisme werd de doorschijnende rosé van de sociaal-democratie. En intussen verkeert de christen-democratie al tijden in een existentiële crisis. De komst van paars-groen was in die zin de bevestiging van een al bestaande ontwikkeling.'

L

ome reggaeklanken vullen de winkelruimte. In de etalage figureren alien- en rastapoppetjes. Achter de toonbank zijn filtertips, lange vloeitjes en henneplollies verkrijgbaar. Midden in de zaak liggen zakken potaarde opgestapeld. De leus 'Legalize it' kan niemand ontgaan.

Eigenaresse Marie-José Vermeulen van growshop Flow: 'Geen zaadjes, hè. Geen plantjes. Verboden. Tot voor kort moest ik nog voorzichtiger zijn. Als hier een klant kwam voor attributen om cannabis te kweken, dan zei ik: cannabis? Cannabis? U bedoelt tomaten, toch? Tomáten kweken?' Een stencil aan de toonbank bevestigt het beleid nog eens: 'Flow is niet aansprakelijk voor het kweken en telen van illegale producten.'

Een artikel begin 2001 in een gespecialiseerd blad over de liberalisering van de drugswetgeving door paars-groen verleidde haar tot de stap. Een growshop in Antwerpen, dat moest een gat in de markt zijn.

Het ging al mis vóór de opening. Het Vlaams Blok organiseerde betogingen voor de deur. De politie viel binnen. De beschuldiging: aanzetten tot druggebruik. Er volgde een voorwaardelijke boete. Vorig jaar kwamen de agenten weer en namen nu de inventaris in beslag. Vermeulen zat één dag vast. Dit keer bleven sancties uit. Vier dagen later mochten de deuren weer open.

Vermeulen weet na vier jaar paars-groen nog altijd niet waar ze aan toe is. 'Volgens de nieuwe drugswet mag een meerderjarige vijf gram cannabis in zijn bezit hebben en één plantje. Dat zou voor mij al meer perspectieven bieden. Maar de wet is nog steeds niet gepubliceerd. Nu moeten mijn klanten voor zaadjes nog naar Nederland, terwijl ze voor alle andere spullen hier terecht kunnen. Nogal schijnheilig, niet?'

Maar ook met de nieuwe wet is Vermeulen er nog niet helemaal gerust op. 'Het Vlaams Blok is tegen mij, en als dat ergens werk van maakt, zie je dat andere politici zich ook genoodzaakt voelen om op te treden. Als de CD en V na 18 mei de grootste partij wordt, zijn we helemaal gezien, natuurlijk. Ik weet hoe België is, hè. Een moeilijk land.' Maar veranderd is er wel degelijk iets. 'Laatst zat ik te kijken naar FC De Kampioenen, zo'n komische Vlaamse reeks. Hadden de acteurs spacecake gegeten. Moet je je voorstellen, ze waren zo stoned als een garnaal. In FC De Kampioenen! Dat was vroeger ondenkbaar geweest.'

Politicoloog Hooghe: 'Paars-groen blies aanvankelijk wat te hoog van de toren. Al snel traden er conflicten op binnen de regering. Er was ook wat ik de Balkanisering van het beleid noem. Er bestaan veel ideologische verschillen, dus iedere minister is vooral bezig zijn eigen ding te doen.'

Schrijver Lanoye: 'Er was veel geruzie, veel discussie, zeker. Maar ik zie in een compromis liever de naden en de littekens van de onenigheid dan een afgevlakt product dat heimelijk vorm heeft gekregen.'

Oud-journalist Ruys: 'Het is natuurlijk een moeilijke coalitie. Zes partijen, van links tot rechts, Vlaams, Franstalig. Maar er is wel degelijk iets wat dit kabinet bindt: de gezamenlijke afkeer van de christen-democraten. Verhofstadt heeft revanche genomen. Oud-premier Wilfried Martens heeft hem vroeger eens laten vallen voor de socialisten.'

Volgens Ruys blijft het niet bij afkeer. Hij ziet georganiseerde vrijzinnigheid. 'Alle Franstalige ministers in het kabinet zijn bijvoorbeeld lid van de loge. Ook vooraanstaande Vlaamse socialisten en liberalen behoren ertoe. Ik herinner me een kennismaking met een bewindsman. Het eerste wat hij zei was: ik ben vrijmetselaar. Dat is kennelijk belangrijk voor die mensen. In het beleid weerspiegelt zich dat in de houding tegenover het katholiek onderwijs. Dat moet zich steeds meer openstellen voor andere opvattingen. Het is hun alternatief voor de eenheidsschool.'

Hooghe vindt die waarneming 'een tikkeltje overdreven'. 'Er zijn wat proefballonnetjes opgelaten over meer samenwerking tussen de schoolnetten. Maar je kunt niet zeggen dat de loge het onderwijs als jachtgebied benut.'

Het voluntarisme van Guy Verhofstadt - soms als management by announcement betiteld - was voor de Belgen een hele omschakeling na de periode-Dehaene. Die kreeg de bijnaam 'de loodgieter' omdat hij er altijd weer in slaagde partijen bij elkaar te brengen; doorgaans langs onzichtbare weg - het 'geen commentaar' lag hem in de mond bestorven.

Verhofstadt kiest voor de vlucht vooruit. Dat er een opvolger van de gecrashte flagcarrier Sabena kwam, stond nog allerminst vast, toen hij al aankondigde dat alles gereed was. 'Ik kan alleen toch moeilijk zelf gaan vliegen, hè.' Een regeling voor de illegalen in België zou volgens de premier aantonen dat deze regering 'snel en efficiënt' werkt, maar mondde uit in een bureaucratische veldslag. Het tot staan brengen van de opmars van het Vlaams Blok zou voor hem de lakmoesproef voor paars-groen zijn, tegenwoordig volstaat 'het succes van de eigen partij'.

Hooghe: 'Het is de goednieuwsshow. Het werkt nog ook, voorlopig dan toch. Missers blijven niet aan hem kleven. Hij straalt een zekere integriteit uit. Complottheorieën zijn bij paars-groen moeilijker te verzinnen. De CVP moest zich altijd teweer stellen tegen al te nauwe banden met de Boerenbond. Vergelijk de aanpak van de dioxinecrisis vier jaar geleden eens met die van de vogelpest nu. Toen was er totale paniek. Nu raakt geen minister in de problemen. Er is een onafhankelijk voedselagentschap.'

Bij Lanoye heeft Verhofstadt het wel verbruid. Daar was slechts één optreden in het parlement voor nodig, eind november vorig jaar. 'Hij stond er toen gal te spuwen over Dyab Abou Jahjah en diens Arabisch Europese Liga. Banden met criminele organisaties suggereren. Aankondigen dat justitie die dag nog actie tegen de AEL zou ondernemen, wat effectief geschiedde, en enkele dagen later vrolijk de scheiding der machten bezingen! Minister Duquesne van Binnenlandse Zaken mocht in het parlement ongestraft melden dat als er geen wet was om Jahjah aan te pakken, er wel even een wet gemaakt zou worden. Pure hysterie. Een enquête toonde onlangs aan wat elk zinnig mens al kon vermoeden: onder de nieuwe Belgen is zelfs het Vlaams Blok nog populairder dan de Arabische nationalist Abou Jahjah. Het bewijst dat ook de paars-groene politici het contact met de nieuwe Belgen kwijt zijn. Onvergeeflijk.'

D

at paars-groen zich nadrukkelijk op het wereldtoneel liet gelden, was voor de meeste Belgen ook een vreemde gewaarwording. Na een reeks minder aansprekende lieden op Buitenlandse Zaken die vooral Atlantisch georiënteerd waren en zich doorgaans op de achtergrond hielden, kwam de Waal Michel die het Grote Gebaar en het Grote Woord niet schuwt en de VS de les durft te lezen. De meningen zijn verdeeld.

Hooghe: 'Het is goed voor het zelfvertrouwen. België organiseert een minitop met Schröder en Chirac, en zowaar, ze komen nog ook.'

Lanoye: 'Het kokette stoorde me. Maar België had tenminste een mening. Kun jij mij bijvoorbeeld vertellen wat het Nederlands standpunt was in de Irak-oorlog?'

Ruys: 'België staat op de kaart, ja, maar op welke manier? Worden we serieus genomen? In de Verenigde Staten gieten ze Franse wijnen uit, maar ze eten nog steeds onze pralines. We worden nergens geciteerd. We hebben er niets mee bereikt. Als vaders van Europa hadden België en Nederland gezamenlijk verzoenend kunnen optreden in de verdeelde Unie. Dat is niet gebeurd. Michel is nu eenmaal allergisch voor Nederlanders en gelukkig in Parijs. Hij was in de Irak-crisis niet een man van Europa, maar de man van Frankrijk. Het was zwak.'

Het slotakkoord van paars-groen, vorige week, was in elk geval vals. De Franstalige groenen, Ecolo, verlieten het kabinet na een rel over nachtvluchten boven Brussel. De ruzie bevatte weer de ingrediënten van de klassieke Belgische twist: de Franstalige minister van Verkeer probeerde de belangen van de Brusselaars te beschermen, terwijl de ministers van de Vlaamse partijen zich ontfermden over de Vlamingen die aan de rand van de stad wonen. België is weerbarstig.

Manu Ruys spreekt relativerende woorden. 'België bestaat uit twee naties in één staat. Maar Belgen zijn geen revolutionairen. Het zijn nijvere werkers, stille spaarders en gulzige consumenten.'

In Vilvoorde strijkt Jean-Luc Dehaene na een nieuwe ronde over de markt weer neer op een terras. 'Dit is een goede leerschool voor onze partij. Oppositie voeren is eigenlijk gemakkelijker. Je kunt wat demagogischer zijn.'

Pintje graag, dank u. Die zekerheid is er tenminste: in dit land overleeft goudgeel alle politieke kleuren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden