België heeft de hoofdstad van Europa laten verwaarlozen

De geschiedenis van België biedt volgens Rik Torfs gedeeltelijk een verklaring voor de terreur.

Beeld Rechtenvrij

Als een leeftijdsgenoot onverwacht sterft, zoeken we al gauw naar een reden. Hij was een kettingroker, dronk te veel cognac, ging gebukt onder stress. Koortsachtig verzamelen we argumenten om zelf nog een tijdje te kunnen leven. Hetzelfde zou ik doen als ik Nederlander was en naar de terreuraanslagen in Zaventem en Brussel keek. Kan zoiets in Nederland ook? Of zijn er verschillen die maken dat België gevaarlijk is, en Nederland veilig?

Natuurlijk: het is nergens veilig. Niet in een vrij land tenminste. Ik ben oud genoeg om mij reizen door de Sovjet-Unie te herinneren. Of door het totalitaire Roemenië van Nicolae Ceauçescu. Het was Roemenen verboden met vreemdelingen te praten, laat staan ze te vermoorden. Maar vrije landen zijn per definitie kwetsbaar.

Toch wil ik onze noorderburen een beetje geruststellen. De recente geschiedenis van België biedt een gedeeltelijke verklaring voor de terreur.

Zo is de strijd tegen het Vlaams Blok, later Vlaams Belang, een factor geweest. Wegens de ranzige xenofobie van het Blok legden de andere partijen er een cordon sanitaire rond. Niemand mocht een bestuurscoalitie met hen smeden. Een drastische maatregel, maar anders zou het nazisme herleven, zo klonk het. Die reactie was achteraf bekeken alleen al om één reden ongelukkig. Het cordon verschafte andere politieke partijen veel comfort, te veel comfort.

In de gloriedagen van het Vlaams Belang, toen de partij meer dan een kwart van de stemmen haalde, waren de anderen dankzij het cordon bijna zeker van regeringsdeelname. Zekerheid maakt lui. Velen mochten meebesturen en vergaten goed te besturen.

Mensen van vreemde origine werden vriendelijk en respectvol bejegend, maar ten diepste niet serieus genomen. Haalden ze een diploma op school? Goed. Haalden ze er geen? Ook goed. Is iemand met fluwelen handschoenen aanpakken een teken van respect, of bewijst het integendeel dat je hem niet voor vol aanziet? Het eerste lijkt, maar het tweede is het juiste antwoord.

Beeld anp

Geen Pim Fortuyn

Vlaanderen heeft geen Pim Fortuyn gekend. Die had zeker niet altijd gelijk wanneer hij sprak. Maar hij sprak. Dat verruimde het maatschappelijk debat. De kloof tussen wat mensen dachten en publiekelijk konden zeggen, nam af. Fortuyn werd in 2002 vermoord. Maar in Nederland kon voortaan veel in het publieke debat. We hoorden meer onzin, maar er was ook minder beklemming. Mensen van vreemde origine konden niet anders dan mee in debat gaan. De discussie scherpte de geest.

Toen Pim Fortuyn werd vermoord, was de liberaal Guy Verhofstadt premier van België. Zijn belangrijkste coalitiepartner was de Parti Socialiste, Frans-talige socialisten, die in de migranten een nieuw proletariaat zagen, een stemmenmachine in ruil voor politieke gunsten en materieel comfort. Om ervoor te zorgen dat mensen electoraal trouw zijn, is het nodig dat ze afhankelijk blijven. Vele kiezers van de Parti Socialiste zijn eigenlijk vooral cliënten. Ik overdrijf, maar beschouw het als een manier om niet te liegen.

Verwaarloosd Brussel

En dan is er natuurlijk het probleem Brussel. Het was ooit een prachtige stad. Zeker in de 19de eeuw, toen België per ongeluk onafhankelijk werd. De liberale grondwet van 1831 bestaat nog steeds, voor vele landen fungeerde die zelfs als model. De Expo in 1958 zorgde voor een laatste hoogtepunt, met de glinsterende bollen van het Atomium. Even zaten we midden in een betere toekomst.

Daarna werd het minder. Vandaag liggen niet enkel straten van Molenbeek of Sint-Joost-ten-Node er verslagen bij, maar ook oude boulevards in het centrum van Brussel. Het verval druipt van de eertijds glorieuze gevels. De verkeersvrije straten zijn er autowegen zonder auto's, met barsten in het asfalt.

Brussel bestaat nog altijd uit negentien autonome gemeenten, met elk een bestuur en burgemeester. Het wordt bovendien omsingeld door een verfranst stuk Vlaanderen dat om politieke redenen nooit van de hoofdstad deel zal uitmaken. Het bestuurlijk onvermogen is enorm. Vlaanderen pompt geld in de hoofdstad, zeker op cultureel vlak, maar speelt politiek niet mee gezien het geringe aantal Vlamingen dat in Brussel woont. Franstalig België is dan weer te klein en te arm om een verpauperde hoofdstad behoorlijk te ondersteunen. Terwijl Brussel vroeger rijker was dan Vlaanderen en Wallonië, is het vandaag beduidend armer, met een stadsproletariaat waarmee niemand raad weet. België heeft de hoofdstad van Europa laten verwaarlozen.

Wat wij vaak vergeten, is dat België een Latijns land is, al zijn er haast geen jonge Vlamingen meer die behoorlijk Frans spreken. Tegelijk blijft de bestuurscultuur Frans. Het is enorm moeilijk om in België iets te veranderen. Net als bij in Frankrijk. Of daar nu een linkse of een rechtse president aan de macht is, echte vernieuwing is onmogelijk. De industrie kreunt er onder een verouderd, defensief syndicalisme, de bureaucratie tiert welig, retoriek en symbolen gaan voor de werkelijkheid.

Die Franse slag vind je, weliswaar in een verzwakte versie, in België terug. Zelfs in Vlaanderen. Want de Latijnse cultuur is zoals het katholicisme. Je hoeft er niet in te geloven om erin te leven. Zo komt het dat wie ons land wil veranderen, dat liefst doet op een manier waarbij niets beweegt.

Er zijn dus wel degelijk redenen om België een gevaarlijker land te vinden dan Nederland. Maar laten we niet overdrijven. Ook de internationale politiek speelt mee en veel interne strijd in de moslimwereld. Bovendien zullen er altijd criminelen zijn. Wie zegt dat het allemaal simpel is, is het zelf.

En, het moet mij van het hart, ik heb deze week ook prachtige dingen gezien in de professionele hulpverlening en in de ziekenhuizen. Ook vele burgers waren solidair, hulpvaardig en dapper. De stille heroïek van de onvolmaakte mens. Onvolmaaktheid. Een mooi begrip. De toekomst is aan de onvolmaakte, niet aan de radicale mens.

Rik Torfs (59) is kerkhistoricus, rector van de KU Leuven en oud-senator voor de christen-democratische CD&V.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden