Belgenmonument verpulvert

Het grote monument voor Belgische vluchtelingen tijdens de Eerste Wereldoorlog verkeert in slechte staat. Amersfoort volstaat voorlopig met een schoonmaakbeurt.

AMERSFOORT - Het is een kolossaal bouwwerk, het staat midden in het land, maar toch lijkt het grootste oorlogsmonument van Nederland geen hoofdrol te spelen in het collectieve vaderlandse geheugen. Zeker, het is populair bij Amersfoortse hardlopers. Die rennen graag 'een rondje Belgenmonument'. Lokale hangjongeren weten het te vinden, maar elders is het gedenkteken zo goed als onbekend.


De Eerste Wereldoorlog wordt in Nederland - dat niet deelnam aan de strijd tussen 1914 en 1918 - logischerwijs diep overschaduwd door de Tweede. Om die reden lijkt ook het verhaal achter de bakstenen gigant uit 1917 in een schemerzone van de geschiedenis te verkeren. Verkruimeld, zoals de metselspecie tussen de bakstenen. De fontein lekt, de omgeving is verslonsd.


Even leek het erop of ook de gemeente Amersfoort zich weinig gelegen liet liggen aan het monument uit de Eerste Wereldoorlog, maar een hoogwerker op het monumentale terrein wijst op werk in uitvoering. Met vier jaar herdenkingen van de Grote Oorlog in het vooruitzicht wordt het complex onder handen genomen. 'Het is de bedoeling dat het in 2016 weer toonbaar is', zegt Rob Weeda, projectleider bij de gemeente. 'De gevel is gereinigd, de bloembakken zijn hersteld en de fontein wordt gerepareerd.'


Niettemin blijft het maar een kleine facelift voor een oude dame. Het cement tussen de bakstenen brokkelt af als was het gebouw een soort oorlogsgebitje; voor goede specie was in 1917 geen geld. Een grondige restauratie waarin ook het voegwerk wordt meegenomen kost naar schatting 1,2 miljoen euro en dat geld is voorlopig niet voorhanden.


Even groot als het financiële gat is de leemte bij de bevolking over de kennis van het monument. Ook daarin wil de gemeente verandering brengen. 'De Eerste Wereldoorlog was méér dan alleen mosterdgas en loopgraven', zegt Amersfoorts burgemeester Lucas Bolsius. 'Nederland werd overspoeld door vluchtelingen. Daaraan herinnert dit monument.'


Nederland mocht dan neutraal zijn in de Eerste Wereldoorlog, de gevolgen van het conflict waren heftig. Toen de Duitsers in 1914 het neutrale België onder de voet liepen, vluchtte een miljoen Belgen naar Nederland dat in die tijd omstreeks zes miljoen inwoners had. Burgers zochten veiligheid, militairen wilden de Duitse krijgsgevangenschap ontlopen. Ze werden opgevangen in kampen en kazernes, onder meer in garnizoensstad Amersfoort die, met een inwonertal van 25 duizend, aanvankelijk 100 duizend ontheemden te verwerken kreeg. 15 duizend bleven er voor langere tijd.


'Zij hebben dit monument gebouwd', verklaart Weeda. 'Uit dankbaarheid voor de gastvrijheid.' Tientallen Belgische leerling-metselaars, schilders, smeden en andere ambachtslieden lieten een bouwwerk verrijzen met kenmerken van de Amsterdamse School. De Belgische architect Huib Hoste was tijdens zijn ballingschap onder de indruk geraakt van zijn collega Berlage.


Het complex bestaat uit een hoofdgebouw en een herdenkingsmuur met een park eromheen. De muren hebben reliëfs en speelse sierranden van baksteen, de houten deuren hebben een wiebertjesmotief. Zwierig naar Jugendstil neigend smeedijzer kenmerkt de hekken.


De gemeente wil meer 'draagvlak' genereren voor het monument. 'Het thema vluchtelingen is actueel', zegt burgemeester Bolsius. 'Het is onderdeel van onze samenleving, kijk naar Syrië bijvoorbeeld. We bezinnen ons nu op de vraag hoe we dat verhaal kunnen gaan vertellen.'


De gemeente krijgt hierbij steun vanuit de bevolking. Juriste Nicole Estejé ontwikkelde een burgerinitiatief om 'nieuwe gemeenschapszin rondom het monument te creëren'. Het comité heeft contact met onder meer Belgische veteranenorganisaties en scholen. 'Het heeft geen zin', zegt Estejé, 'om zo veel te gaan verspijkeren aan een monument dat zijn betekenis dreigt te verliezen. Het moet een plek krijgen in zowel de huidige tijd als de toekomst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden