Nieuwsbelastingdienst

Belastingdienst vreest heksenjacht na uit de hand gelopen fraudebestrijding

Alexandra van Huffelen en Hans Vijlbrief, de nieuwe staatssecretarissen Financiën, komen aan bij het ministerie van Financiën voor een begroeting door minister Wopke Hoekstra.Beeld ANP

De aangifte tegen de Belastingdienst wegens mogelijke (ambts)misdrijven hakt er in bij de medewerkers. Zij vrezen een heksenjacht nu vier leidinggevenden het veld hebben moeten ruimen.   

‘Ronduit schandalig’, noemt NCF-voorzitter Albert van der Smissen het gedwongen vertrek van vier topmanagers van de Belastingdienst. Als leider van de grootste vakbond bij de Belastingdienst kan hij geen begrip opbrengen voor het besluit van de twee staatssecretarissen. 

‘Het is ongelooflijk dat de politiek hier iets afdwingt zonder de uitkomst van het strafrechtelijk onderzoek af te wachten. Normaal ben je onschuldig tot het tegendeel bewezen is, maar deze leidinggevenden worden alvast gedwongen op te stappen. Zonder enige rechtsgrond, alleen omdat de politiek zich wil indekken.’

De aangifte tegen de Belastingdienst wegens mogelijke (ambts)misdrijven hakt er in bij de medewerkers van de dienst, meldt Van der Smissen. Zij zijn bang dat het onderzoek van het Openbaar Ministerie (OM) uitmondt in een heksenjacht. ‘Als iemand hangende een onderzoek gedwongen wordt ontslag te nemen, hangt dat iedereen blijkbaar boven het hoofd.’ 

CNV-kaderlid Jac van Gils beaamt dat er veel onrust heerst op de werkvloer vanwege de aangifte en de strafmaatregelen tegen het topmanagement. ‘De staatssecretaris loopt voor de troepen uit en vervolgens worden die mensen gigantisch beschadigd. Lagere belastingambtenaren denken: moeten we nu allemaal vrezen voor onze baan?’

Kinderopvangtoeslagenaffaire

De vier leidinggevenden die het veld moeten ruimen waren vanaf 2013 lid van het Managementteam Fraudebestrijding van de Belastingdienst. Dat team had de leiding over de opsporing van toeslagenfraude, een fraudejacht die uitliep op de geruchtmakende kinderopvangtoeslagenaffaire. 

Het OM moet nu onderzoeken of de Belastingdienst en/of individuele belastingambtenaren zich schuldig hebben gemaakt aan misdrijven als knevelarij (het onterecht financieel benadelen van een ander door een ambtenaar in functie) en beroepsmatige discriminatie van bepaalde etnische groepen of nationaliteiten.

Het is hoogst uitzonderlijk dat de overheid aangifte doet tegen een ambtenaar of ambtelijke dienst. Dat is opmerkelijk omdat de overheid daar wettelijk wel toe verplicht is bij gerede vermoedens dat een ambtenaar misdrijven heeft gepleegd. 

Nieuwssite Nu.nl deed in 2014 onderzoek naar integriteitsschendingen van ambtenaren en concludeerde dat de meeste verdenkingen intern worden afgedaan met een berisping, en in ernstige gevallen met ontslag.

Knevelarij

Voor knevelarij, een misdrijf dat alleen door ambtenaren kan worden begaan, zijn in het recente verleden alleen individuele ambtenaren veroordeeld. Zonder uitzondering liepen deze ambtenaren tegen de lamp door aangiften van benadeelde burgers. Ze waren uit op financieel gewin door smeergeld te vragen voor het verlenen van ambtelijke diensten. 

In de verdenking van knevelarij in de kinderopvangtoeslagenaffaire speelt zelfverrijking geen rol. Het mogelijk strafbare feit is hier het onterecht stopzetten en terugvorderen van kinderopvangtoeslagen, waarmee de Belastingdienst honderden ouders financieel benadeelde.

Emeritus hoogleraar bestuursrecht Henk Addink kent geen gevallen waarin een overheidsdienst voor een ambtsmisdrijf is veroordeeld. ‘De Hoge Raad heeft dat tot nu toe nooit aangedurfd en steeds een uitzondering gemaakt voor de centrale overheid’. 

Voormalig staatssecretaris Snel en minister Hoekstra, die de toeslagenaffaire kort onder zijn hoede had na Snels aftreden, hebben de Kamer steeds voorgehouden dat ze niet over aanwijzingen beschikten dat belastingambtenaren in de toeslagenaffaire misdrijven hebben gepleegd.

Top Belastingdienst beloofde niet te straffen

De top van de Belastingdienst heeft drie ambtenaren vorig jaar verzekerd dat zij niet individueel zouden worden aangepakt in verband met de affaire voor de kinderopvangtoeslag. Voor de  ambtenaren was dit een voorwaarde om mee te werken aan een onderzoek naar de affaire door de Auditdienst Rijk (ADR). Dit schrijven de staatssecretarissen Hans Vijlbrief en Alexandra van Huffelen (Financiën) aan de Tweede Kamer. 

De medewerkers van de Belastingdienst wilden vooraf ‘zekerheid dat hun medewerking aan het onderzoek niet tegen hen gebruikt zou kunnen worden’. Het antwoord van de top van dienst luidde ‘dat disciplinair optreden tegen individuele ambtenaren in dit kader niet op zijn plaats is.’ 

Onder meer de inmiddels vertrokken directeur-generaal Belastingdienst, Jaap Uijlenbroek, stemde hiermee in. Hij wilde ook in een conceptnotitie vastleggen dat van stappen tegen individuele medewerkers geen sprake zou zijn. Die notitie kreeg hij terug van de hoogste ambtenaar op het ministerie van Financiën, omdat vermoedens van ambtsmisdrijven ‘niet bij voorbaat uitgesloten konden worden.’

Ministeriële verantwoordelijkheid

Bewindslieden beschouwen het doorgaans als ‘not done’ om hun ambtenaren te offeren als ze door de Tweede Kamer gekapitteld worden. De ministeriële verantwoordelijkheid is heilig; als ambtenaren fouten maken, mag een bewindspersoon zich daar niet achter verschuilen zoals staatssecretaris Mansveld in 2013 deed toen zich in de Kamer moest verdedigen vanwege problemen bij ProRail. 

De bewindspersoon moet aftreden als de Tweede Kamer de gemaakte fouten onaanvaardbaar acht (wat Mansveld uiteindelijk ook deed); de betrokken ambtenaren blijven buiten schot of worden hoogstens overgeplaatst naar een gelijkwaardige functie. Ook de vier topmanagers van de Belastingdienst zijn (nog) niet ontslagen, ze zitten in de wachtkamer voor een andere functie en krijgen voorlopig gewoon doorbetaald.

De Tweede Kamer heeft steeds meer kritiek op de onschendbaarheid van falende ambtenaren die via de banencarrousel van de Algemene Bestuursdienst vaak al snel een andere goedbetaalde ambtelijke functie krijgen aangeboden. Premier Rutte moet weinig hebben van die kritiek. Hij schoot in januari uit zijn slof toen SP-Kamerlid Leijten in een Kamerdebat (opnieuw) stelde dat de topmanagers van de Belastingdienst strafrechtelijk vervolgd zouden moeten worden vanwege hun leidende rol in de toeslagenaffaire. 

Bij het vuilnis gezet

Rutte: ‘Ambtelijk Nederland wordt hier collectief bij het vuilnis gezet en dat bevalt mij helemaal niet. Door hier openlijk beschuldigingen te uiten doet u mensen onrecht, omdat u veel te kort door de bocht oordelen velt.’

Ook de commissie-Donner, die de handelwijze van de Belastingdienst in het toeslagendossier uitvoerig onder de loep nam, wilde niet met de vinger wijzen naar individuele ambtenaren. Donner benadrukte in zijn onderzoeksrapporten dat de Belastingdienst leed aan ‘institutionele vooringenomenheid’. Er heerste een cultuur waarin toeslagontvangers door het fraude-opsporingsteam bij voorbaat tot fraudeverdachte werden bestempeld. 

Die cultuur was in belangrijke mate het gevolg van het politieke klimaat in 2013-2014, tekende Donner daarbij aan. Toenmalig staatssecretaris Weekers moest destijds bijna wekelijks in de Tweede Kamer komen uitleggen waarom hij niet hard genoeg optrad tegen belasting- en toeslagenfraude. 

Kamer medeverantwoordelijk

De politiek gaf de top van de Belastingdienst opdracht van fraudebestrijding een topprioriteit te maken. Dat de Belastingdienst daar overijverig in doorsloeg, mag individuele ambtenaren niet al te zwaar worden aangerekend, aldus Donner. De politiek is op zijn minst medeverantwoordelijk.

De staatssecretarissen Van Huffelen en Vijlbrief besloten desondanks aangifte doen, omdat de Tweede Kamer hen met de rug tegen de muur heeft gezet. Een aantal Kamerfracties, waaronder de SP, het CDA en Denk, eisten al langer een strafrechtelijk onderzoek. Omdat Snel en Hoekstra daarmee draalden, dwong de Kamer af dat een onafhankelijk expert de beschikbare documenten zou doorspitten op zoek naar aanknopingspunten voor strafrechtelijke vervolging.

Strafrechtadvocaat Hendrik Jan Biemond vond die aanknopingspunten inderdaad, hoewel met veel mitsen en maren omkleed. Een onafhankelijke expertopinie die stelt dat de staatssecretarissen wettelijk verplicht zijn tot het doen van aangifte, konden Van Huffelen en Vijlbrief niet negeren. Woensdag debatteert de Tweede Kamer opnieuw over het toeslagendrama.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden