Nieuws

Belastingdienst overtrad – bijna 20 jaar lang – op ‘ongekende’ wijze privacywetten met fraudeurslijst

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) velt een vernietigend oordeel over de Fraude Signalering Voorziening (FSV). De Belastingdienst merkte met deze ‘zwarte lijst’ bijna een kwart miljoen mensen aan als potentieel fraudeur.

Yvonne Hofs
Voorzitter Aleid Wolfsen van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) bij de presentatie van het onderzoek naar de Fraude Signalering Voorziening (FSV) van de Belastingdienst.  Beeld ANP
Voorzitter Aleid Wolfsen van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) bij de presentatie van het onderzoek naar de Fraude Signalering Voorziening (FSV) van de Belastingdienst.Beeld ANP

AP-voorzitter Aleid Wolfsen spreekt van een illegaal namenbestand dat ‘helemaal uit de hand is gelopen’. Duizenden belastingmedewerkers konden gedurende bijna twintig jaar ongecontroleerd burgers als fraudeverdachten bestempelen en persoonsgegevens naar derden doorspelen. Wolfsen kwalificeert dit als een ‘ongekende’ overtreding van de privacywetten op alle fronten.

De voorloper van FSV werd in 2001 operationeel. Het doel van de namenlijst was het verzamelen van fraudesignalen vanuit de hele Belastingdienst in een centraal digitaal databestand, dat voor veel belastingmedewerkers toegankelijk was. In de jaren daarop groeide deze ‘zwarte lijst’ uit tot, aldus Wolfsen, een ‘vergaarbak’ van allerhande ‘signalen’ en persoonsgegevens waar niemand toezicht op hield. Het databestand bevatte serieuze fraudesignalen, maar ook vage tips van anonieme melders die helemaal niet waren onderzocht.

Wraak

In het systeem werd niet bijgehouden wie een bepaalde naam had toegevoegd, wie gegevens wijzigde, en ook niet waarom. In theorie is het dus mogelijk dat een belastingmedewerker die wraak wilde nemen op zijn of haar ex diens naam aan de zwarte lijst toevoegde zonder dat iemand dat merkte. Een notering in FSV, die vanaf eind 2013 het ‘voorloperbestand’ verving, kon grote consequenties hebben voor burgers.

Zo werden mensen met een FSV-notering in principe automatisch afgewezen voor een betalingsregeling voor belastingschulden. Duizenden gedupeerden van de toeslagenaffaire konden daardoor geen betalingsregeling treffen voor het aflossen van hun (onterechte) toeslagenschulden. Als gevolg daarvan kwamen ze nog dieper in de ellende, omdat ze bijvoorbeeld hun huis moesten verkopen. Het staat inmiddels vast dat 15.000 burgers ten onrechte geen betalingsregeling met de Belastingdienst konden treffen, omdat ze in FSV stonden.

Gezondheidsgegevens

In FSV stonden soms zeer privacygevoelige gegevens. Zo waren van 20 duizend burgers, onder wie bijna tweeduizend kinderen, gezondheidsgegevens opgeslagen. Deze mensen hadden op hun belastingaangifte een aftrekpost opgegeven voor zorgkosten. Als een Belastingdienstmedewerker hun aangifte om de een of andere reden niet vertrouwde, kon hij de namen van ouder en kind in FSV zetten, inclusief alle relevante gezondheidsgegevens. Bijna vijfduizend belastingmedewerkers konden die gevoelige data vervolgens raadplegen en ongecontroleerd verder verspreiden, ook buiten de Belastingdienst. Daardoor valt niet uit te sluiten dat mensen met een FSV-notering ook bij andere overheidsdiensten als ‘fraudeur’ te boek stonden en als zodanig werden behandeld.

De fraudemelding in FSV werd in principe eeuwig bewaard, omdat het databestand nooit werd opgeschoond. Dus wie eenmaal was gebrandmerkt door de Belastingdienst, bleef altijd gebrandmerkt. ‘De verwerking via FSV was onrechtmatig, oftewel tegen de wet en dus verboden’, concludeert de AP. Vrijwel alle kernbeginselen van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) werden door de Belastingdienst met voeten getreden.

Financiële compensatie

Wolfsen bepleit dat de burgers die zonder goed onderbouwde fraudeverdenking in FSV stonden, door de overheid financieel gecompenseerd worden. Een deel van deze mensen is al in beeld als gedupeerde van de toeslagenaffaire en komt daarmee in aanmerking voor een compensatieregeling, of heeft al geld toegekend gekregen. Hoe groot deze overlap is, is nog onduidelijk.

De Belastingdienst denkt dat van circa de helft van de FSV-noteringen niet meer te achterhalen zal zijn waarom die mensen überhaupt op de zwarte lijst stonden. Dat gaat om ongeveer 120 duizend mensen. Die zouden volgens Wolfsen allemaal enige vorm van financiële compensatie moeten krijgen, ook als zij op geen enkele manier geschaad zijn door hun FSV-notering (want dat komt ook voor). ‘Bij twijfel zou ik zeggen: compenseren’, zegt Wolfsen. ‘Met de persoonsgegevens van die mensen is de Belastingdienst immers onrechtmatig omgegaan.’

Staatssecretaris Hans Vijlbrief (Fiscale Zaken) noemt de bevindingen van de AP in een reactie ‘ernstig’, maar ‘niet verrassend’. Dat het goed mis was met de FSV schemerde eerder al door in Kamerbrieven van Vijlbrief. Het kabinet staat open voor een compensatieregeling. Accountantsbureau PwC onderzoekt momenteel hoeveel burgers negatieve gevolgen hebben ondervonden van hun FSV-notering.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden