Analyse

Belarussische president Loekasjenko houdt met vluchtelingenstroom Europa in de tang

Poolse militairen en politieagenten houden de wacht bij de grens tussen Polen en Belarus. Beeld via REUTERS
Poolse militairen en politieagenten houden de wacht bij de grens tussen Polen en Belarus.Beeld via REUTERS

De vluchtelingencrisis kan Europa splijten in lidstaten die voor- of tegenstander zijn van een hard immigratiebeleid. De Belarussische president Aleksandr Loekasjenko maakt handig gebruik van de dubbele moraal binnen de EU.

Peter Giesen

Een autoritaire leider heeft een gemakkelijk middel om de Europese Unie te chanteren. Stuur vluchtelingen en migranten naar de Europese buitengrenzen en kijk vervolgens hoe de paniek uitbreekt. De Turkse president Erdogan probeerde het al even in het voorjaar van 2020 en nu heeft de Belarussische dictator Loekasjenko de EU klemgezet tussen haar verheven humanitaire idealen en haar politieke wil om immigratie zo veel mogelijk te beperken.

De Europese leiders willen de vluchtelingen en migranten aan de grens met Belarus niet doorlaten. Zij zien immigratie als een existentiële dreiging. Een ruimhartige opstelling zal leiden tot winst voor extreemrechts, geloven zij, waardoor de gevestigde politieke orde in gevaar komt en de Europese samenwerking wordt ondergraven. Daarom moeten de poorten van Fort Europa gesloten blijven.

Maar hoe lang kan Europa de mensen aan de grens nog tegenhouden? Kunnen Europeanen het verdragen dat er mensen doodvriezen in de oerbossen van Oost-Europa? En dan moet de echte winter nog beginnen. Straks kan het er -20 graden zijn.

‘We willen ze niet’

‘We willen de vluchtelingen niet, maar ze mogen ook niet doodgaan’, vat consultant en politiek adviseur Hans Kribbe de Europese houding samen. Met duivels plezier maken Aleksandr Loekasjenko en zijn beschermheer, de Russische president Vladimir Poetin, gebruik van deze dubbele moraal. De crisis aan de grens is de schuld van Europa, zei Dmitry Peskov, de woordvoerder van het Kremlin, deze week.

De vluchtelingen en migranten willen niet naar Belarus, maar naar de EU, die ‘haar manier van leven al jarenlang aanprijst’, aldus Peskov. En wat doet de EU vervolgens? Mensen laten verkommeren aan haar buitengrens. De humanitaire problemen zijn ontstaan doordat Europa weigert haar ‘Europese waarden’ na te leven, aldus Peskov.

Tijdens zijn bezoek aan Warschau deze week sprak voorzitter van de Europese Raad Charles Michel over ‘onze fundamentele waarden’ alvorens te zeggen dat Polen een muur langs zijn grens mag bouwen, wat hem betreft gefinancierd met Europees geld. De ruzie over de rechtsstaat is even vergeten: Polen en de EU werken eendrachtig samen om vluchtelingen en migranten buiten de deur te houden. ‘Een voor allen en allen voor een’, zei Michel. ‘De Poolse en Baltische grenzen zijn Europese grenzen.’

Muur is geen oplossing

Toch is een muur aan de Poolse grens geen oplossing, zegt Hans Kribbe. Op den duur zullen vluchtelingen en migranten wellicht wegblijven, als ze weten dat ze vastlopen aan de grens. ‘Maar op korte termijn verdwijnt de humanitaire crisis niet door het bouwen van een muur. Deze winter zou dat dramatische beelden opleveren van mensen en kinderen die gestrand zijn voor de muur. Daardoor kan Europa politiek ontploffen’, aldus Kribbe.

Een aanhoudende humanitaire crisis kan Europa splijten in lidstaten die de harde lijn willen handhaven en lidstaten die de ellende niet meer kunnen aanzien. Ook binnen lidstaten zal polarisatie ontstaan tussen voor- en tegenstanders van een hard immigratiebeleid.

De Europese Unie ziet mensenrechten en de rechtsstaat als een belangrijk onderdeel van haar identiteit. Maar volgens critici zijn die ‘Europese waarden’ allang verkwanseld om vluchtelingen en migranten tegen te houden. Tijdens de lockdowns kwamen zo’n tweeduizend mensen om het leven door illegale pushbacks, veelal op de Middellandse Zee, schreef de Britse krant The Guardian na onderzoek.

Aan de grens met Belarus krijgen mensen niet de kans om asiel aan te vragen, wat in strijd is met internationale wetten en verdragen. Veel Europeanen liggen daar niet wakker van. Toch zullen beelden van hongerende mensen in de winterkou aan de Poolse grens, op de stoep van Europa, even moeilijk te verdragen zijn als de foto in 2015 van het Syrisch-Koerdische jongetje Alan, die in de Middellandse Zee verdronk en aanspoelde.

Sancties intrekken

Zo heeft Loekasjenko de Europese Unie klemgezet. Doorlaten wordt politiek riskant geacht, tegenhouden is in humanitair opzicht steeds moeilijker vol te houden. Nog onaantrekkelijker is de derde optie: toegeven aan Loekasjenko en de sancties tegen Belarus intrekken. Autoritaire leiders als Poetin en Erdogan zouden er slechts door worden aangemoedigd; zet Europa onder druk en je krijgt je zin.

Europa zou minder chantabel worden door een goed functionerend Europees asielbeleid dat erkende vluchtelingen over het continent verdeelt en afgewezen asielzoekers terugstuurt. Maar daar wordt al jaren vruchteloos over gedebatteerd.

Verhouding met Rusland

In de crisis met Belarus zou ook een betere verhouding met Rusland van pas komen, zegt Hans Kribbe. In zijn boek The Strongmen pleitte hij voor een ‘realistische’ omgang met autoritaire leiders als Poetin. Natuurlijk, Rusland schendt de mensenrechten, annexeerde de Krim en frustreerde het onderzoek naar de MH17.

Maar het is ook een land dat je nodig hebt, aldus Kribbe, die in het verleden het Kremlin adviseerde. Uiteindelijk is er maar één man die Loekasjenko kan stoppen: Vladimir Poetin. ‘Deze crisis is de prijs die je betaalt voor de slechte verhoudingen met Rusland’, zegt Kribbe.

Op korte termijn zoekt de EU naar een uitweg door de aanvoer naar Belarus te stoppen. Vrijdag zei Turkije al dat het voorlopig geen burgers uit Irak, Syrië en Jemen naar Minsk zal vervoeren. Irak zegt zelfs bereid zijn burgers terug te halen uit het grensgebied met Belarus. Als de aanvoerlijnen stilvallen, zullen de aantallen nog enigszins beheersbaar zijn voordat de strenge winter invalt. Maar de spanning tussen Europese waarden en de angst voor een nieuwe migratiecrisis zal er niet door verdwijnen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden