InterviewSvetlana Tichanovskaja

Belarussische oppositieleider Tichanovskaja: ‘De repressie is nu op zo’n niveau zo dat mensen zelfs niet meer durven te ademen’

Europa (en dus ook Nederland) leek de ellende in haar land vergeten te zijn, zegt de Belarussische oppositieleider Svetlana Tichanovskaja in een Amsterdams park. Daarom durfde president Loekasjenko een EU-vlucht tot een landing in Minsk te dwingen om de jonge journalist Raman Pratasevitsj gevangen te nemen.

Svetlana Tichanovskaja:‘Mijn enige optie is: het maximale doen wat ik kan doen. Als iedereen dat probeert, zal de situatie veranderen.’ Beeld Dana Lixenberg
Svetlana Tichanovskaja:‘Mijn enige optie is: het maximale doen wat ik kan doen. Als iedereen dat probeert, zal de situatie veranderen.’Beeld Dana Lixenberg

‘Om de waarde van je eigen vrije leven te kennen, moet je je bewust zijn van de onvrijheid waarin anderen leven.’ Svetlana Tichanovskaja, de ‘vertegenwoordiger van de meerderheid’ die Belarus moest ontvluchten na de frauduleuze presidentsverkiezingen van vorig jaar, spreekt deze woorden tijdens een wandeling, na de opnamen voor College Tour, in het Amsterdamse Westerpark. De zon schijnt, het is een prachtige dag, op de terrassen wordt vrolijk gekeuveld, groepjes mensen hebben zich op het gras gevlijd.

Het schrille contrast tussen het vrije leven hier en de repressie in Belarus: het is haar dagelijkse realiteit. ‘Als je leeft in een vrij land, moet je soms gewoon stilstaan bij diegenen die in onvrijheid leven. Bijvoorbeeld door een brief te sturen aan een politieke gevangene. Of vertel een vriend wat er gebeurt op twee uur vliegen van hier.’

Tichanovskaja heeft Nederlandse politici voorgehouden dat ‘Europa’, inclusief Nederland, Belarus de afgelopen maanden vergeten leek te zijn. Dat president Loekasjenko een EU-vlucht kon dwingen te landen in Minsk om de jonge journalist Raman Pratasevitsj gevangen te nemen, wijt ze aan de ‘straffeloosheid’ van zijn bewind – en de Europese opstelling. ‘Loekasjenko dacht dat iedereen het vergeten was.’ Nu staat haar land weer op de internationale politieke agenda – maar de uitkomst van de confrontatie tussen Loekasjenko en zijn volk blijft ongewis.

U hoopte op een lenteoffensief in Belarus met nieuwe, grote straatprotesten. Die kwamen er niet.

‘Loekasjenko heeft de koude winterperiode gebruikt om zijn repressie tot zo’n niveau op te schroeven dat mensen zelfs niet meer durven te ademen. En hij heeft heel veel activisten in de cel gegooid. Er zijn nog altijd veel actieve mensen, maar zij willen hun kracht bewaren totdat ook arbeiders en andere delen van de samenleving klaar zijn, de stakingscomités en de buurtcomités waarin burgers zich organiseren. Als er nu duizenden mensen de straat opgaan, gooit hij ze allemaal in de gevangenis. Er zullen veel doden vallen. Dus wij wachten op signalen uit Belarus. Er komt een moment dat er weer veel mensen de straat op gaan, maar niet nu.’

Lopen Belarussen op tegen de grenzen van wat bereikbaar is met geweldloos verzet?

‘Vanaf het begin verschilden de meningen hierover. Sommige mensen wilden radicale actie, maar wij wilden alles vreedzaam oplossen. Geen bloed, geen doden. Nu is de haat gegroeid, vanwege het aantal doden, het toegenomen leed. Veel mensen zien nu geen andere weg meer. Wij willen alles vreedzaam doen, maar niemand kan anderen tegenhouden te doen wat ze noodzakelijk vinden.’

Uw man zit nu een jaar in de cel. Twijfelt u nooit aan de goede afloop?

‘Natuurlijk hebben veel mensen last van wanhopige gedachten, maar dat verandert niets. Mensen raken uitgeput, maar een paar dagen later begrijpen ze weer dat ze simpelweg niet kunnen leven zolang andere mensen in de gevangenis zitten. Die zitten gevangen namens ons allen. Mijn enige optie is: het maximale doen wat ik kan doen. Als iedereen dat probeert, zal de situatie veranderen.’

Voor mensen die hier in het park zitten, is de situatie in Belarus moeilijk voor te stellen.

‘Ja, want hoe moet een vrij mens zich daar een voorstelling van maken? Stel, je gaat naar je werk. Je bent bang dat je op elk moment kunt worden aangehouden en in de gevangenis gegooid. Bijvoorbeeld omdat je de verkeerde kleur sokken draagt, of omdat je Belarussisch spreekt, of een opmerking hebt gemaakt over de politie.

‘Elke keer dat je naar buiten gaat, moet je zeker weten dat je rekeningen betaald zijn, dat er iemand is die op je kinderen kan passen, dat je een tandenborstel en schoon ondergoed bij je hebt voor als je in de cel belandt. Je leeft in permanente angst, in voortdurende stress. Zelfs als je gewoon naar de winkel gaat, kan het slecht aflopen.’

De autoriteiten hebben voordat u vluchtte ook gedreigd uw kinderen weg te nemen.

‘Dat is een van hun populairste methoden om mensen angst aan te jagen, vooral vrouwen. ‘Wil je dat we je kinderen in het weeshuis stoppen? Wil je niet zien hoe ze zullen opgroeien? Dus laat geen woord uit je mond ontsnappen.’ Ze raken je waar het het meest pijn doet.’

Is die kloof in Europa, in vrijheid en ontplooiingskansen, houdbaar?

‘Ik denk het niet. Wij wonen midden in Europa, en zien hoe je kunt leven. Wij willen ons spiegelen aan landen waar het beter gaat. Maar dit bewind zegt: kijk naar landen waar oorlog is, zo slecht hebben we het niet! Dat is niet het juiste perspectief.’

U hamert erop dat men de Belarussische kwestie niet als geopolitiek moet zien. Maar kan Belarus vrij worden zolang Rusland dat niet is?

‘We moeten ervan af dat als mensen het over Belarus hebben, ze het ook over Rusland hebben. Er is maar één persoon die de indruk heeft gewekt dat we afhankelijk zijn van Rusland. Loekasjenko heeft deze sterke ideologische verbinding met Rusland ontwikkeld. Wij moeten vechten voor een ander perspectief. Wij zijn een ander land, met een andere taal. Waarom zou een ander land ons kunnen verbieden vrij te zijn, omdat zij dat zelf niet zijn?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden