'Belangrijk is dat daders weten dat ze worden vervolgd, ook nu'

Op de eerste zittingsdag tegen oud-SS'er Siert Bruins (92) in Hagen gebeurt weinig. Er wordt afgewacht: of de doodslag op verzetsman Dijkema nu moord heet, dus kan worden bestraft.

HAGEN - In de gemiddelde Duitse winkelstraat zou hij niet opvallen, Siert Bruins, een kleine man met zijn grijze windjack flodderig om zijn gebogen schouders. Maandagochtend kort na elven schuifelt de Nederlandse SS'er achter zijn rollator de rechtszaal binnen. Zijn blik is gericht op een punt in de grijze lucht achter het raam en nadrukkelijk niet op de haag flitsende camera's. Bruins zou tijdens het proces niet praten, had zijn advocaat al weken geleden bezworen. Toch spreekt Bruins één stellige zin: 'Ik ben sinds 1942 Duitser.'


De eerste zittingsdag in het proces tegen Bruins (92), de laatste op de Nederlandse lijst met gezochte nazi's, duurt krap drie kwartier. Het enige inhoudelijke punt is het voorlezen van de aanklacht, verder komen alleen formaliteiten ter sprake, zoals de vraag over de nationaliteit van de verdachte.


Toch is de aula van het gerechtsgebouw al uren van tevoren gevuld met roezemoezende pers en een bont gezelschapje nazi-jagers. Prominent aanwezig is historicus en activist Stefan Stracke, een kogelronde man wiens lange grijze paardenstaart over zijn schouder bungelt. Vijftien jaar geleden werd hij voor deze rechtbank gearresteerd omdat hij stond te protesteren. Hij vond dat de Duitse Justitie te weinig moeite deed om nazi's te vervolgen en ze te licht strafte. 'Maar zie wat er inmiddels is veranderd.' Hij grijnst even.


Siert Bruins staat voor de tweede keer in zijn leven terecht in dit gebouw. In 1980 hoorde hij zichzelf veroordeeld worden tot vijf jaar in de gevangenis voor 'beihilfe', hulp, bij de moord op twee Joodse broers. De dood van verzetsman Aldert Klaas Dijkema kwam ook ter sprake. Als een soldaat een 'partizaan' neerschiet, is dat geen moord maar doodslag, heette het toen. En doodslag was al verjaard.


Nu wordt Bruins opnieuw aangeklaagd voor moord op Dijkema, zonder dat er sinds 1980 in het Duitse wetboek iets is veranderd in de definitie van moord. Ook zijn er geen nieuwe getuigen. De volgende tien procesdagen zullen dus grotendeels bestaan uit het voorlezen van stukken van oude getuigenverklaringen uit 1980.


De reden dat openbaar aanklager Andreas Brendel dat aandurft, is nieuwe jurisprudentie. De Nederlandse SS'er Heinrich Boere werd in 2009 veroordeeld voor moord in situaties die sterk lijken op de omstandigheden waaronder Aldert Dijkema stierf.


Wanneer dezelfde getuigenverklaringen van dertig jaar geleden straks wel tot het vonnis 'moord' leiden, is dat bijzonder en kan dat ook invloed hebben op processen tegen andere bejaarde nazi's.


Zover is het nog niet. 'Kijkend naar eerdere gevallen, moeten we eerst maar zien of de verdachte zijn proces overleeft', zegt Brendel. Voor aanvang van de zitting verwacht hij dat de advocaat van Bruins een reeks medische bezwaren uit de hoge hoed zal toveren, zoals gebeurde bij John Demjanjuk en Heinrich Broere. Dat verwachten eigenlijk de meeste aanwezigen.


Ze krijgen ongelijk. Bruins gedraagt zich niet als een patiënt. Hij zit rechtop, richt zijn donkerblauwe ogen zo nu en dan op de zaal, mompelt een keer 'Ach so', en laat via zijn advocaat weten dat de rechter harder moet praten.


De arts die Bruins medisch heeft onderzocht, laat weten dat de verdachte slechte longen heeft vanwege 'veelvuldige nicotine-inname', maar acht Bruins in staat om zittingsdagen van maximaal drie uur met een pauze bij te wonen. Advocaat Markus Kniffka merkt wel op dat die keuring in april had plaatsgevonden, maar zette zijn bewaar niet door. 'Opmerkelijk', vindt historicus Stefan Klemp van het Simon Wiesentahl Centrum achteraf. 'Het was heel makkelijk voor hem geweest om een doktersverklaring te krijgen.'


Tijdens de aanklacht krabt Bruins mechanisch aan zijn rechteroor. Om in Duitsland veroordeeld te kunnen worden voor moord moet de aanklager bewijzen dat de bedoelingen van de dader kwaadaardig waren, 'Heimtückisch'. Omdat Dijkema een verzetsman was, is ook belangrijk dat er geen sprake was van een gevechtssituatie. Dijkema moest niet vermoeden dat hij zou worden vermoord. Ook dat denkt Brendel aan te kunnen tonen. 'De verdachte kreeg de opdracht Dijkema tijdens een in scène gezette vluchtpoging neer te schieten', luidt de aanklacht.


De verdachte verlaat de rechtszaal aan de arm van zijn zoon, die tijdens het proces zwijgend achter in de zaal zit. In de aula breekt de discussie weer los. Op moord staat minstens vijftien jaar celstraf. Hoe eerlijk is het eigenlijk dat kleine vissen als Bruins zo hard worden gestraft? Terwijl nazi's die veel meer op hun kerfstok hadden in de jaren vijftig en zestig wegkwamen met straffen van een jaar of vier.


Aanklager Brendel spreekt zich over dit soort 'politieke' zaken niet uit. 'Mijn persoonlijke rechtsopvatting is dat iedereen die verantwoordelijk is voor oorlogsmisdaden moet worden vervolgd.'


'Eigenlijk is de uitkomst niet zo belangrijk', zegt Stefan Stracke na de door hem zelf belegde persconferentie In een zaaltje van de Volksuniversiteit van Hagen. 'Dat dit proces er is gekomen, laat zien dat de cultuur binnen het Duitse justitiële apparaat is veranderd. 'Wat vooral belangrijk is', vindt historicus Stefan Klemp van het Simon Wiesenthal Centrum, 'is dat daders weten dat ze vervolgd worden. Ook nu nog.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden