Beladen blikken

Olivier Gourmet, op het afgelopen filmfestival in Cannes bekroond als beste acteur, gebruikt vooral zijn lichaam. 'Le fils' werd gemaakt omdat regisseur Luc en Jean-Pierre Dardenne iets met dat lichaam wilden....

Olivier Gourmet neemt voor elk antwoord een aanloop. Hij knijpt dan de ogen samen, en lijkt de adem in te houden. De stilte waarmee dat gepaard gaat, maakt nerveus. Was de vraag vreemd? Of misschien beledigend?

Gourmet is geen man die zomaar wat voor zich uitkeuvelt. Hij neemt alle tijd om over een antwoord na te denken, en die klus voert hij in opperste concentratie uit. Maar de denkpauze blijkt de spreekwoordelijke stilte voor de storm: wanneer de formuleringen gevonden zijn, volgt er een woordenstroom waarin Gourmet gedetailleerd zijn opvattingen en denkrichtingen ontvouwt.

Voor de Waalse filmmakers Luc en Jean-Pierre Dardenne is Olivier Gourmet (1963) een belangrijke inspiratiebron. In La promesse (1996) speelde Gourmet de baas van een immigrantenhandel, en ook in Rosetta (1999) was Gourmet een nare werkgever. Voor Le fils werd de samenwerking nog inniger: het lichaam van Gourmet vormde het beginpunt van de film. Zijn bonkige lijf, zijn grote handen; stille getuigen van Gourmets afkomst als boerenzoon.

Gourmet: 'Ze wilden een verhaal vertellen waarin mijn lichaam de hoofdrol speelt. Het idee sprak mij meteen aan. Ik vind acteren in de eerste plaats een fysieke daad. Ik zoek de waarachtigheid van mijn personages vooral in de manier waarop ze bewegen.'

Le fils is een film die onderhuids permanent borrelt. Net als La promesse en Rosetta laten de Luc en Jean-Pierre Dardenne in Le fils het leven zien van mensen die door het geluk in de steek zijn gelaten.

Gourmet speelt een timmerman (Olivier) die werkt in een centrum waar jonge delinquenten de kans krijgen een maatschappelijk bestaan op te bouwen. Op een dag wordt hij geconfronteerd met een stug, bleek joch. Een ontmoeting die Olivier uit evenwicht brengt; de puber, afkomstig uit een jeugdgevangenis, blijkt het kind dat vijf jaar eerder zijn zoon vermoordde.

De grote kracht van Le fils is de tastbaarheid van de emoties. De pijn, het onbegrip en de wens het verleden te vergeten, zitten in elk shot, zonder dat er verder veel woorden aan te pas komen.

De spanning wordt gewekt door de wijze waarop de gebroeders Dardenne hun hoofdpersoon in beeld brengen: de camera volgt hem op luttele millimeters afstand, van de werkplaats gaat het naar de gang, van een klimpartij boven op een stapel hout naar een pauze bij de koffie-automaat. Soms kijkt de camera letterlijk door de bril van Gourmet naar de wereld.

'Ik vind het geen enkel probleem dat de camera zo dicht op me zit. Als ik in het lichaam van mijn personage zit, maakt het me niets meer uit wat er om me heen gebeurt. Ook al zit de camera boven op mijn grote teen.'

De nieuwste techniek stelde de regisseurs in staat de film met een handcamera te draaien. Door zo dicht bij het personage te blijven, functioneert de camera als de schaduw van het personage. Daardoor ontstaat een spanning tussen Gourmets nerveuze lichaam en de registrerende lens.

'De dialoog is van ondergeschikt belang. Deze film gaat over een vader die zijn zoon heeft verloren. Een simpel, krachtig gegeven. Ik ben me tijdens de voorbereiding gaan afvragen hoe zoiets zou kunnen voelen. Hoe iemand met een dergelijke ballast kijkt en beweegt.' Gourmet begon zijn voorbereiding drie maanden voor de eerste draaidag. Elke dag beleefde hij door de ogen van zijn personage. 'Ik beschouw het lichaam als een pakhuis vol ervaringen. Uit dat pakhuis haal ik die dingen die ik nodig heb om mijn rol gestalte te geven.'

Le fils lijkt door de schokkerige camera op het eerste gezicht op Gouden Palm-winnaar Rosetta. Toch is de film opnieuw een belangrijke stap in het oeuvre van de Waalse broers, die hun filmcarrière begonnen als documentairemakers.

La promesse was, zoals de Dardennes het zelf noemden, 'met brede borstelstreken gemaakt'. Het verhaal van Rosetta - een kansarm, verbeten meisje dat uit haar milieu wil breken - werd verteld met woest bewegende beelden. Ditmaal zijn de camerabewegingen minder wild en vormen ze de afspiegeling van Oliviers afwachtende houding. Van zijn knagende twijfel of hij begrip moet opbrengen voor de moordenaar van zijn kind.

Voor Gourmet zijn de Dardennes 'verhalenvertellers' die zich richten op de onderkant van de samenleving. Het beeld van Wallonië, waar de acteur opgroeide en nog altijd woont, is in de hun films extreem sober, erkent hij. 'Maar ik zie de films ook niet als portretten van Wallonië. Het zijn geschiedenissen van gecompliceerde levens. Universele geschiedenissen. De oude Grieken voerden in tragedies koningshuizen op om woede, macht, pijn en verlies begrijpelijk te maken. De Dardennes doen hetzelfde, maar dan met mensen die de boot hebben gemist.'

Voordat Gourmet met La promesse de overstap maakte naar film, werkte hij vijftien jaar in het theater. Met hetzelfde doel: een stem geven aan de onzichtbaren. 'Ik vind dat filmmakers een grote verantwoordelijkheid hebben. Het is een positie die de mogelijkheid verschaft het woord te voeren voor bevolkingsgroepen die dat zelf niet snel doen.'

Gourmet ziet zichzelf niet snel naar het theater terugkeren. Het toneel is, vindt hij, los komen te staan van hedendaagse maatschappij. 'Het is een intellectuele exercitie, uitgevoerd door mensen die zichzelf vaak interessanter vinden dan de personages die ze tot leven wekken. Film heeft dat minder. Kunst wordt voor mij springlevend als het gaat over alledaagse dingen. Het moet inzichten verschaffen. Zonder verder een moreel oordeel te vellen.'

Le fils van Luc en Jean-Pierre Dardenne. IFFR: di 28 januari, do 30 januari, za 1 februari. Vanaf 6 maart draait de film in acht theaters.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.