Analyse

Bekraste Rutte staat weer voor een politieke krachtproef

Het echec rond de afschaffing van de dividendbelasting is een nieuwe deuk in het pantser van Mark Rutte. In het verleden wist de premier telkens te herstellen. Dit keer wordt dat niet makkelijk.

Premier Mark Rutte en Jesse Klaver tijdens de schorsing van het debat over de dividendbelasting. Beeld Freek van den Bergh

Een meewarige grimas verscheen dinsdagavond laat op het gezicht van premier Mark Rutte. Zijn voormalige vicepremier Lodewijk Asscher had net uitgelegd waarom de PvdA een motie van wantrouwen steunde tegen de premier. De doorgaans zo blijmoedige Rutte kon zijn verontwaardiging over de actie van Asscher amper verbergen.

Zo vertoonde de premier wel meer on-Ruttiaanse trekjes in het debat over zijn gesneuvelde dividendplan. Normaal blijft hij galant richting de Kamer, dit keer bladerde de premier tijdens het debat demonstratief stukken door. Zelfs toen Thierry Baudet van Forum voor Democratie zich beklaagde dat Rutte alleen maar op zijn telefoon aan het kijken was, weigerde de premier nukkig om zijn hoofd te verheffen. ‘De premier antwoordt later’, zei Kamervoorzitter Khadija Arib moederlijk.

Voor de oppositiepartijen is het duidelijk: de jaren beginnen te tellen bij Rutte. ‘De premier heeft misschien wel de grootste kras in zijn politieke carrière opgelopen’, constateerde GroenLinks-leider Jesse Klaver. PvdA’er Asscher noemde het ‘ongelooflijk klein’ dat Rutte weigerde om te erkennen dat hij het afgelopen jaar is doorgeschoten in het verdedigen van zijn dividendplan. En volgens Baudet ‘heeft de teflonlaag van Rutte het begeven’.

Bij de VVD maken ze zich minder zorgen over blijvende schade. Rutte wist zich zo al zo vaak te herpakken. Toen zijn eerste kabinet met gedoogpartner Geert Wilders al na twee jaar in vlammen opging, dreigde zijn prille loopbaan als premier te sneuvelen in een politieke en economische crisis. De VVD’er werd uiteindelijk gered door constructieve oppositiepartijen die midden in de recessie bereid waren om een noodbegroting te steunen.

Wilders hoonde dinsdag dat Rutte is ‘afgegaan als een gieter’, maar ook dat is niet voor het eerst. Bij de formatie van zijn tweede kabinet ging de VVD’er achteloos akkoord met een inkomensafhankelijke zorgpremie. Na een opstand binnen zijn eigen partij moest Rutte na een paar dagen al weer terugkrabbelen. De VVD’er kreeg wederom hulp: coalitiepartner Diederik Samsom gunde de premier een uitweg. Een jaar later wankelde zijn kabinet alweer vanwege een minderheid in de Eerste Kamer, maar de charmeur Rutte wist uiteindelijk toch weer genoeg gedogers te verleiden.

Uiteindelijk bleek dat telkens weer het medicijn voor de bekraste premier: er kan van alles misgaan, de situatie mag uitzichtloos lijken, op het moment suprême slaagt Rutte er altijd in om zich omhoog te trekken uit het moeras. Niet voor niets was zijn laatste verkiezingsslogan: Kies voor doen.

Europese zwaargewichten

Rutte moet zijn gave als politiek overlever mogelijk weer tonen als het kabinet zijn meerderheid verliest na de provinciale statenverkiezingen van maart 2019. Makkelijk gaat dat niet worden. Behalve de kleine SGP lijken alleen de PvdA en GroenLinks in aanmerking te komen als gedoogpartner. Ruttes relatie met Asscher is al gecompliceerd sinds de ex-vicepremier besloot om Ruttes trouwe PvdA-vriend Diederik Samsom van de troon te stoten. Met GroenLinks-leider Klaver zijn de verhoudingen sinds de mislukte formatiepoging ook al niet veel beter.

Het is niet Ruttes enige zorg. Nu binnen de EU enkele belangrijke functies vrijkomen zullen de speculaties over een mogelijk vertrek naar Brussel alleen maar aanzwellen. Iemand als Baudet laat geen mogelijkheid voorbijgaan om te insinueren dat Rutte op weg is naar de uitgang, maar ook binnen de coalitie vragen ingewijden zich af of de premier het komend jaar niet tot het hogere geroepen kan worden.

Dat Rutte een graag gezien figuur is op het Europese toneel staat wel vast. Wie is er sinds deze zomer al niet bij de VVD’er langs geweest in het Torentje? De Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz meerdere keren, de Franse president Emmanuel Macron, de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Het is een tijd geleden dat een Nederlandse premier zo veel zwaargewichten op visite kreeg.

Trukendoos

Rutte ontkent in alle toonaarden dat hij kandidaat is, maar tegelijkertijd dringt hij er zelf op aan dat niet het Europees Parlement, maar de regeringsleiders uiteindelijk de beslissing nemen over wie de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie wordt. Zo blijft ook het scenario bestaan dat Macron en Merkel straks een dwingend beroep op hem gaan doen om toch naar Brussel te gaan.

Hoe ondermijnend die speculaties kunnen zijn, heeft Rutte zelf bij zijn voorganger Jan-Peter Balkenende gezien. De CDA’er kreeg ondanks al zijn ontkenningen steeds meer het verwijt dat hij te veel in het buitenland zat met zijn hoofd. Toen de benoeming in Brussel niet doorging, schreven de commentatoren dat Balkenende door de pijnlijke afwijzing ‘aangeschoten wild’ was geworden.

Zo wacht Rutte een lastig herstel na de kras die hij ook naar eigen zeggen heeft opgelopen. De relatie met de oppositie is bekoeld, de cruciale provinciale verkiezingen van volgend jaar dreigen uit te lopen op een nederlaag en ondertussen draaien de speculaties rond Europese topfuncties al op volle toeren. Ontsnappingskunstenaar Rutte zal zijn hele trukendoos nodig hebben. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.