Reportage Stijgende zeespiegel

Beira vecht tegen de zee – en tegen de overheid

Terwijl de VN deze week opnieuw gaat praten over manieren om de gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan, worden ze daar in het Mozambikaanse Beira dagelijks mee geconfronteerd.

De sloppenwijk op Praia Nova (Nieuw Strand) die tussen de stad en de zee ligt, is extreem kwetsbaar voor overstromingen. De vissersgemeenschap die hier woont, ondervond de meeste schade van orkaan Idai in maart van dit jaar. Beeld Sven Torfinn

Woedende golven en ziedende regens beukten in maart in op het strand waar Augusto Moreira normaal gesproken vis vangt door met aan elkaar geknoopte muskietennetten de zee in te lopen. ‘Ik dacht dat de wereld verging’, zegt Moreira (40) over het natuurgeweld van cycloon Idai. Zijn schuurtje van golfplaat – zijn visopslag – stroomde weg. Hij heeft het herbouwd. Moreira trok ook meteen maar eigenhandig een kustbescherming op.

Voor zijn schuurtje staan nu twaalf jutezakken met zand. Voor de rest ligt er tussen Moreira en de azuurblauwe zee alleen een wit strand van een meter of 20. Nou vooruit: in de branding ligt nog een zeewering. Die bestaat uit een in de breedte neergelegde, verroeste kotter.

Het strand bij Praia Nova ligt bezaaid met scheepswrakken. Sommigen worden in stukken gezaagd en verkocht als oud ijzer, anderen moeten blijven liggen en doen dienst als golfbrekers bij hoogwater om de kust te beschermen. Beeld Sven Torfinn

Moreira werkt in het kwetsbaarste gedeelte van Beira, de Mozambikaanse kustplaats die acht maanden geleden werd getroffen door Idai. Zijn wijk heet Praia Nova, nieuw strand in het Portugees, de taal van de mensen die hier voor de onafhankelijkheid van 1975 de dienst uitmaakten. Praia Nova’s honderden huisjes van golfplaat staan op een vlakte buiten de witte betonnen muur die de Portugezen ooit neerzetten als bescherming tegen de zee. In de tien jaar voor Idai veranderde al meer dan 100 meter van het laagland in water, maar de overstroming in maart sloeg alles. Toch gaat Moreira niet weg. ‘Waar ga ik dan geld verdienen?’, zegt hij, terwijl hij in de verte staart. Daar, een  paar honderd meter verderop, naast verkopers van krabben en haaien, ligt een blauwwit zeiljacht te wachten op reparatie. Het heet Atlantis, naar de verzonken stad.

Maandag gaat 8.000 kilometer verderop, in Madrid, de VN-klimaattop van start. Daar wordt gesproken over maatregelen tegen verdere opwarming van de aarde, zeespiegelstijging en heviger tropische stormen, verschijnselen waarvan de mensen in Beira de gevolgen al ondervinden. 

Met hulp van de Wereldbank wordt gewerkt aan een afwateringssysteem met opslagbekkens en sluisdeuren die bij eb opengezet kunnen worden zodat het regenwater afgevoerd kan worden in zee. Beeld Sven Torfinn

Kwetsbare steden

Beira, een stad met een half miljoen inwoners, past in het rijtje kwetsbare steden zoals Jakarta, Dhaka, Miami en Venetië. In Afrika liggen wel meer belangrijke steden aan de kust, ze groeiden ten tijde van de Europese zeevaarders en het kolonialisme, als knooppunten voor handel en roof. Tegenwoordig zorgen armoede en bevolkingsdruk op het platteland voor een enorme toevlucht naar de kust. Al in 2009 constateerde het nationale instituut voor rampenmanagement dat Mozambique ‘een van de landen in Afrika is die het meest kwetsbaar zijn voor klimaatverandering’. Een groot deel van de bevolking van dertig miljoen mensen woont immers in de laagliggende kustgebieden achter een 2.500 kilometer lange kustlijn.

José Alberto Mpango (48) schudt zijn hoofd bij de gedachte dat er al in 2013 een plan lag om Beira klimaatbestendig te maken. Mpango werkt als directeur ‘fysieke planning’ in het gemeentehuis, een Portugees art-decogebouw met uitzicht over Praia Nova en de zee. De screensaver op zijn computer is een foto van een mannelijke collega met een oranje hesje en een witte valhelm die tot aan zijn buik in het water staat omdat hij kennelijk een landmeting verricht in een kanaal.

Peter van Tongeren geeft uitleg aan een Nederlandse delegatie bij de plannen om een moerassig deel van de stad met zand op te hogen zodat er een volkswijk gebouwd kan worden. Beeld Sven Torfinn

Mpango laat het ambitieuze plan uit 2013 zien. Hij ontrolt een metersgrote landkaart: het ‘Beira Masterplan’. Dat draait om nieuwe strekdammen in zee, drainagesystemen in de stad en duizenden huisjes enkele kilometers landinwaarts, waar je in het geval van een overstroming hopelijk geen natte voeten krijgt. Een blauwdruk voor een veiliger toekomst, dat was het idee. Maar tussen droom en daad stonden praktische bezwaren: de stad had er geen geld voor, buitenlandse investeerders toonden weinig interesse en de regering van Mozambique dwarsboomt Beira omdat het een bolwerk is van oppositie. Sinds Idai wordt die urgentie meer gevoeld, zegt Mpango: bij de gemeente en bij meer donoren dan alleen Nederland, de aanjager van het oorspronkelijke plan. Commerciële investeerders die eerder geen overdreven interesse hadden getoond, worden hopelijk alsnog overtuigd.

Niet dat Beira morgen meteen klimaatbestendig is: nieuwe strekdammen laten in het beste geval anderhalf jaar op zich wachten, veel huizen waarschijnlijk langer. Maar volgens Mpango mag de stad blij zijn dat er überhaupt een herkansing komt na Idai. De ietsje hogere wijken staken in maart als een soort atol nog net uit boven Praia Nova en de rurale ommelanden, waar regens en overstromende rivieren zorgden voor een binnenzee van meer dan 1.000 vierkante kilometer en voor honderden doden. ‘Het is puur toeval dat Idai Beira trof bij eb in plaats van vloed’, verklaart Mpango. Was Idai niet gekomen met het tij op 1 of 2 meter, maar op 6 of 7, dan zou er een regelrechte ‘nachtmerrie’ zijn ontstaan.

Huizen die nu op de eerste rij staan, zijn ingestort omdat het zeewater bij hoogtij het zand onder de huizen wegspoelt. Op satellietbeelden is te zien hoe dezelfde huizen nog geen 15 jaar geleden praktisch midden in de wijk stonden. Beeld Sven Torfinn

Masterplan

Politiek Den Haag kwam destijds met het idee van het masterplan na vragen vanuit de gemeente Beira. Er waren al onderlinge betrekkingen. Nederland verbeterde in Mozambique de toegang tot schoon drinkwater en sanitatie. En de haven van Beira – cruciaal voor Zimbabwe, Zambia en Malawi – is sinds 1998 een joint venture van het staatshavenbedrijf en het Rotterdamse Cornelder.

Daarvoor al bouwde Amsterdam een band op met Beira, onder invloed van de anti-apartheidsbeweging. Amsterdam wilde in de jaren tachtig bijvoorbeeld voorkomen dat onafhankelijk Zimbabwe al te zeer moest leunen op de haven in het Zuid-Afrikaanse Durban. De solidariteit uitte zich concreet in hulp bij het uitbaggeren van Beira’s haven en het trainen van de lokale brandweer.

Solidariteit kun je in de 21ste eeuw tonen door de strijd aan te gaan tegen klimaatverandering, zegt de Nederlander Ben Lamoree (55). Hij is adviseur bij het masterplan en nam na Idai als leider van een internationale werkgroep de schade op in Beira. ‘Ik denk dat Idai een wake-upcall was voor de wereld’, zegt Lamoree. ‘Dat klimaatverandering echt is, dat steden die zelf niet kunnen investeren hulp nodig hebben. Wij uit het Westen veroorzaken de klimaatverandering, jouw en mijn auto veroorzaken overstromingen in Beira.’

De 23-jarige Deolinda met haar man hebben net als andere inwoners van Praia Nova veelvuldig geprobeerd om met zandzakken het zeewater weg te houden bij de fundamenten van hun huizen, maar bij de grote storm in maart dit jaar waren de golven te krachtig en is een deel van het huis weg gespoeld. Beeld Sven Torfinn

Dat mensen hier zelf huisjes bouwen vlak aan zee, betekent niet dat we ze aan hun lot moeten overlaten, zegt Lamoree. ‘Ze zijn arm, ze hebben weinig opties.’ De gemeente Beira werkt met een jaarlijkse begroting van 15 miljoen euro en zit na Idai met een schade van meer dan een half miljard. Als oppositiebolwerk hoeft Beira niet te rekenen op de centrale regering, die doet buiten de hoofdstad Maputo sowieso niks aan waterwering. De machthebbers denken meer aan zelfverrijking, zoals een paar jaar geleden bleek toen fraude van zo'n 2 miljard met internationale leningen aan het licht kwam. Het Mozambikaanse platteland dat in maart verdronk, blijft volkomen kwetsbaar voor een volgende Idai, weet ook Carlitos João.

2 meter hoog

De 51-jarige João woont op 25 kilometer van Beira, in het dorpje Buzi. Hoe hoog het water van de rivier naast zijn betonnen huisje kan komen, bewijst de bruine streep op zijn witgepleisterde wanden – die zit op ongeveer 2 meter hoogte. João overleefde de overstroming na Idai door op het dak van een moskee te klimmen, maar verloor zijn vrouw Maria en zijn meeste spullen. Zijn dak van golfplaat waaide weg en slapen doet João tegenwoordig op een rieten matje op de betonnen ondergrond. ‘Ik wil verhuizen, maar ik heb geen geld’, verzucht hij.

Leden van een Evangelische kerk zijn naar het strand in Beira gekomen om gedoopt te worden. Beeld Sven Torfinn

Beira krijgt nu wel wat geld. Van Nederland, onder andere. Den Haag hoopt een nieuwe impuls te geven aan het masterplan voor de stad, het plan waarvoor met Nederlands ontwikkelingsgeld verkennende studies werden uitgevoerd onder leiding van het Delftse kennisinstituut Deltares. In lijn met de moderne opvatting over ontwikkelingssamenwerking was de gedachte dat Nederlandse firma’s misschien wat konden gaan verdienen aan de uitvoering, maar potentiële geldschieters zoals commerciële banken zagen risico’s in een armlastig land als Mozambique. Ook veel donorinstellingen staken hun geld liever ergens anders in. Na Idai wil Den Haag de zaak weer in beweging brengen door, net zoals de Wereldbank, 30 miljoen euro te schenken voor nieuwe strekdammen in Beira. Den Haag wil ook 30 miljoen verstrekken voor nieuwe afwateringskanalen. Voor het hele masterplan is ruw geschat nog wel ruim een half miljard meer nodig.

In Beira zijn trouwens al wel wat afwateringskanalen te zien van kort voor Idai, er was met geld van de Wereldbank al wel iets gedaan. In een wijk met schots en scheve huisjes van golfplaat en baksteen staat een jonge man naast een kaarsrechte betonnen geul van 10 meter breed met aan weerszijden keurige metalen relingen zodat omwonenden niet in het water vallen. ‘Dit systeem redde levens tijdens Idai’, zegt hij. Het 11 kilometer lange, vertakte drainagenetwerk in Beira vangt regenwater op en sluist het naar de zee. Het geld uit Den Haag is bedoeld voor een uitbreiding.

De afwateringskanalen liggen in sloppenwijken wel bezaaid met plastic flessen en ander afval. Hier en daar ontstaat een ander probleem: waterplanten. De boel slibt dicht.

Een door internationale donoren gefinancierd pilot project is klaar om geopend te worden. In het woningencomplex kunnen mensen worden gehuisvest die nu in de lager gelegen sloppenwijken leven. Beeld Sven Torfinn

De burgemeester van Beira, Daviz Simango (55), beschouwt de drainage niettemin als iets dat de levens van gewone mensen verbetert. ‘Bij wateroverlast zijn het niet de rijken die ziek worden, het zijn de armen’, zegt hij. ‘Zij zijn het ook die dan houten stalletjes opnieuw moeten opbouwen.’

Daadkrachtige burgemeester

Simango presenteert zich als het daadkrachtige type. Het liefst draagt hij zijn overhemd uit een spijkerbroek, boven een paar stevige doorstappers. Hij hijst zich wel in een pak als hij bezoek krijgt van Buitenlandse Zaken en de Nederlandse ambassade in Mozambique, zoals vorige week gebeurde. Maar hij bestuurt dan nog steeds zelf de auto. In maart, na Idai, deed hij dat ook. Hij gooide toen ook zelf de benzinetanks vol van vrachtwagens die omgewaaide bomen gingen wegruimen.

Den Haag werkt graag met Simango, al ziet Mozambiques regeringspartij hem liever niet zegevieren met zijn ‘Nederlandse’ masterplan. Hoe groot de nood in Beira ook is, de partij werkt hem tegen. Ben Lamoree spreekt onverbloemd van ‘politieke obstructie’. Volgens Simango speelt zulke obstructie concreet rond de beoogde nieuwe woonwijk in Beira.

Sinds het vertrek van de Portugezen in 1975 is niet veel meer gedaan aan kustverdediging. Op het strand in de wijk Praia Nova is te zien hoe de zee steeds dichterbij komt. Beeld Sven Torfinn

Meer dan 20.000 huisjes moeten er komen op een groene vlakte zo’n 6 kilometer van de zee vandaan. Een gele bulldozer schuift er alvast wat gras weg. Nederland financiert als proefproject 130 bouwkavels, in de hoop dat investeerders aanhaken voor verdere bouw en sommige bewoners van Beira op een wat veiligere plek terechtkunnen. Er zit een heel idee achter: Nederland helpt ook bij het opzetten van een gemeentelijk grondbedrijf dat percelen moet gaan verpachten. Het belastinggeld dat daarmee verdiend wordt, moet gebruikt worden voor beschermingssystemen tegen het water. Oude landeigendomsbewijzen worden alvast makkelijker toegankelijk gemaakt door ze te digitaliseren, een klus voor een medewerker van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten.

Maar ja: het zand. Heel veel zand is nodig voor de verhogingen waarop de huisjes moeten komen. De oorspronkelijke bodem is nogal zompig, er zitten moddervissen in. Burgemeester Simango koopt graag zand van het staatshavenbedrijf in Beira, dat de haven laat uitdiepen en het omhooggehaalde zand nu ver weg in zee laat storten. Maar volgens Simango vragen figuren van de regeringspartij een absurde prijs voor verkoop van het zand, om zichzelf te verrijken en hem dwars te zitten. ‘Ze moeten accepteren dat we niet voor één en dezelfde partij werken’, verzucht Simango.

Terwijl Beira zijn alomvattende strijd tegen de gevolgen van klimaatverandering doorzet, zoekt de gospelkerk Evangelie in Actie heil in het water. Vlak voor een zonsondergang in het weekend laten zo’n dertig mannen en vrouwen in witte gewaden zich dopen in de zee. Een voor een lopen ze door Beira’s branding. Ze gaan kopje onder en komen wedergeboren weer boven. Uitgerekend nu verrijst uit het water een andere badgast, met een heel andere boodschap voor Beira, zo lijkt het. De zwemmer draagt een skeletpak. Soms is symboliek onontkoombaar.

Alberti Mpango, hoofd stadsplanning van de gemeente Beira, bekijkt samen met de Nederlandse Peter van Tongeren kaarten waarop een masterplan is ingetekend om de stad klimaatbestendig te maken. Nederland heeft zich al jaren geleden gecommitteerd aan dit masterplan en toegezegd de benodigde expertise te leveren. Beeld Sven Torfinn

De zinkende stad: Jakarta, Indonesië

2020: 10,8 mln inwoners
2030: 12,7 mln inwoners (prognose VN)
Totaal aantal mensen in Indonesië levend in overstromingsgebied: 23 mln

Zonder ingrijpen verdwijnt Jakarta onder water. Delen van de Indonesische hoofdstad zakken elk jaar tot 25 centimeter weg omdat de bevolking illegaal drinkwater uit de grond onttrekt. Als de oude muur die de zee nu tegenhoudt bezwijkt, komen delen van de stad 4 tot 5 meter onder water te staan. Eind augustus heeft de regering na decennia van talmen ingestemd met een miljardenproject om de stad met onder andere een 35 kilometer lange zeemuur te beschermen. Ook is er een ambitieus plan om de hoofdstad te verplaatsen naar Kalimantan op het eiland Borneo.

Oliewinning in gevaar: Basra, Irak

2020: 1,4 mln inwoners
2030: 1,8 mln inwoners (prognose VN)
Totaal aantal inwoners in Irak levend in risicogebied: 2,7 mln

Basra – eens het Venetië van het Midden-Oosten genoemd – staat hetzelfde lot te wachten als zijn Italiaanse zusje. Zuid-Irak ligt grotendeels onder zeeniveau en kampt met overstromingsrisico’s. Hoewel de stad omringd is door veel verswaterbronnen, zorgt verontreiniging door de olie-industrie (Zuid-Irak is een belangrijke regio voor oliewinning) en verzilting voor een groot drinkwatertekort. Gewassen kunnen door het brakke water slecht groeien, wat weer leidt tot bodemerosie en nog meer overstromingsgevaar. Verder verlies van land door de stijgende zeespiegel kan de sociale en politieke instabiliteit in de regio vergroten. In september 2018 kwamen burgers al in protest vanwege het watertekort.

Beschermd tegen het water: Londen, Verenigd Koninkrijk

2020: 9,3 mln inwoners
2030: 10,2 mln (prognose VN)
Totaal aantal burgers in VK levend in risicogebied: 3,6 mln

Bij de opening van de Thames Barrier in 1984 was de verwachting dat de stormvloedkering twee à drie keer per jaar gebruikt zou worden om Londen en omliggende gebieden te beschermen tegen hoogtij vanuit de Noordzee. In de jaren tachtig sloot hij in totaal vier keer, maar dat aantal liep op in de decennia daarna. In de jaren negentig gebeurde het 35 keer, in de jaren nul 75 keer en in de winter van 2013/2014 werd de kering 50 maal gesloten: een recordaantal. Naar verwachting houdt de kering het vol tot 2070, in 2050 moet een besluit zijn genomen over een eventuele vernieuwing.

Kwetsbare Delta: Ho Chi Minh Stad, Vietnam

2020: 8,6 mln
2030: 11 mln ( prognose VN)
2050: 20 miljoen inwoners in risicogebied, met uitzondering  van Ho Chi Minh Stad

De Mekong Delta in Zuid-Vietnam kan in de toekomst volledig verdwijnen tijdens hoogtij. Uit recent onderzoek blijkt dat de delta op een dramatisch laag niveau van 0,8 meter boven zeeniveau ligt. Naar verwachting zal de zeespiegel in 2030 13 tot 15 centimeter zijn gestegen. Tegen het eind van de eeuw wordt een zeespiegelstijging van zelfs 80 centimeter niet uitgesloten. Zo’n 20 miljoen mensen wonen in het gebied dat dreigt te overstromen, bijna een kwart van de gehele bevolking van Vietnam. Ook een groot deel van Ho Chi Minh Stad, het financiële centrum van het land, zou gedeeltelijk verdwijnen.

Zeespiegelstijging heeft grotere gevolgen dan gedacht

De beelden van de onderge­lopen basiliek San Marco in Venetië schokten deze maand de wereld. De 1.600 jaar oude lagunestad kreeg te kampen met de zwaarste overstromingen in 50 jaar. Door een combinatie van springtij en ongunstige winden stond het zeewater 1,90 meter hoger dan normaal.

De kwetsbaarheid van Venetië is het ­gevolg van de zeespiegelstijging door opwarming van de aarde en het inklinken van de ­lagunebodem. Het ­water in de ­kanalen staat 30 cm hoger dan in 1873, toen de metingen begonnen. Extreme waterstanden komen steeds vaker voor.

Venetiës lot laat zien hoe ingrijpend de gevolgen van klimaatverandering en zeespiegelstijging zijn. En dan is Venetië nog een toeristenmagneet in een rijk westers land, waar een miljarden euro’s kostende waterkering wordt gebouwd die de stad in de toekomst moet beschermen.

Veel zorgelijker is de situatie in landen waar geen beschermende voorzieningen zijn en het geld daarvoor ontbreekt. Dat is de reden dat arme landen op elke VN-klimaattop, zoals vanaf maandag weer in Madrid, eisen dat rijke landen meer geld steken in hulp voor klimaatadaptatie, bijvoorbeeld via het VN-klimaatfonds.

Volgens een recente studie van het Amerikaanse bureau Climate Central ­leven 300 miljoen mensen in kustgebieden en rivierdelta’s die tegen 2050 zonder kustbescherming gemiddeld eens per jaar ernstig overstromen, zelfs als CO2-emissies worden aangepakt. Dat zijn driemaal zoveel mensen als in eerdere prognoses, vooral in Aziatische landen als India, Bangladesh en Vietnam.

De nieuwe berekeningen zijn gebaseerd op een scherpere beoordeling van de topografie van kustgebieden. Eerdere modellen gebruikten satellietbeelden van Nasa die de hoogte van het land in gebieden met veel bebouwing en vegetatie systematisch overschatten. In deze studie is dat met kunstmatige intelligentie-technieken gecorrigeerd.

Een rapport van VN-klimaatpanel IPCC wees onlangs uit dat als de emissies blijven toenemen, de zeespiegel in 2100 ­zeker 1 meter zal stijgen, tien keer zoveel als in de 20ste eeuw. Ruim 250 miljoen mensen wonen dan in gebieden die dagelijks bij vloed onder water staan.

De problemen verergeren doordat de bevolking van kustgebieden en ­rivier­delta’s snel groeit. Nu al woont 40 procent van de wereldbevolking binnen 100 km van zee en 10 procent in kustgebieden tot 10 m boven zeeniveau, vaak in megasteden met gebrekkig waterbeheer, volgebouwde overloopgebieden, dalende bodems en geen geld voor waterkeringen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden