Beheerst begin nieuwe lente in China

Het kon niet uitblijven. Na het succesvolle optreden in Europa van Zhu Rongji, China's nieuwe premier, en de vrijlating van alweer een beroemde dissident, durven enkele intellectuelen in Peking dat ene onderwerp aan te snijden dat tot voor kort taboe was: politieke hervormingen....

Van onze correspondent

Toine Berbers

HONGKONG

De afgelopen weken heeft een clubje van professoren, gepensioneerde wetenschappers en partijleden het aangedurfd om in woord en geschrift te pleiten voor meer democratie, minder schendingen van de mensenrechten en een strengere controle op de communistische partij. En waar dergelijke geluiden een jaar geleden nog meedogenloos werden onderdrukt, laat het bewind de waaghalzen van nu ongemoeid.

Sterker nog, het lijkt erop dat de overheid de opbloei van democratische discussie stimuleert. President Jiang Zemin is zo geschrokken van de economische versukkeling van de buurlanden, dat hij in een hoge partijbijeenkomst opmerkte dat Aziatische regeringen veel te 'feodaal' zijn. Hij zou - heel voorzichtig - politiek debat willen toestaan, lieten enkele medewerkers doorschemeren.

'De sfeer in Peking is veel ontspannener geworden', zegt Mao Yushi, een gepensioneerde hoogleraar economie die sinds kort wekelijkse discussiebijeenkomsten organiseert. Hij schrikt er niet voor terug om China's grote roerganger, Mao Zedong, 'een ramp voor het land' te noemen.

In zijn goedverkopende boek De toekomst van Chinese Ethiek betoogt de bejaarde geleerde dat economische hervormingen niet los kunnen staan van persoonlijke vrijheid. Mao ziet zichzelf niet als een dissident, maar als een betrokken wetenschapper die in 'de Chinese lente' zijn geluid laat horen.

China's kleine gemeenschap van andersdenkenden ondervindt nog steeds pesterijen en willekeurige arrestaties. Gisteren werd de wiskundeleraar Wang Tingjin uit Anhui zonder proces voor twee jaar naar een werkkamp gestuurd omdat hij een illegaal het land binnengekomen geestverwant had ontvangen.

Vorige week hield de politie Xu Wenli, veteraan van de Democratische Muur uit 1979, 24 uur vast, omdat hij pleitte voor vrije vakverenigingen. Li Bifeng, deelnemer aan het studentenprotest van 1989, werd opgepakt omdat hij berichtte over arbeidsonrust in de zuidwestelijke provincie Sichuan.

Toch word en de dissidenten stoutmoediger. Vorige week verzochten twaalf opponenten uit de provincie Zhejiang de president om herziening van het officiële oordeel over de in bloed gesmoorde acties voor democratie op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989. De partij achtte inzet van het leger nodig om een 'contrarevolutionaire opstand' te onderdrukken en sindsdien is dit het gevoeligste politieke onderwerp.

De huidige opleving van het politieke debat heeft wat weg van 1989. Met dat verschil dat iedereen nu veel terughoudender is en dat de partij voorstander lijkt van een voorzichtig opening. 'We moeten het klimaat van angst achter ons laten', zei Shen Baoxiang, docent aan de gerenommeerde kaderschool in Peking, vorige week tegen de krant Economische Tijd. 'Als we de mensen niet aanmoedigen vrijelijk voor hun mening uit te komen, loopt onze samenleving volledig vast.'

Dat er binnen de partij van alles aan de hand is, bleek in janauri al in de zuidelijke havenstad Fuzhou. Fang Jue, een oud-ambtenaar die in zaken is gegaan, kwam met een compleet politiek hervormingsprogram dat volgens hem de weerslag was van een uitvoerige discussie met partijgenoten. 'Aan de oppervlakte lijkt alles rustig, maar het middenkader is intens ontevreden,' zei Fang. Hij en zijn medestanders willen algemene verkiezingen en persvrijheid.

Sinds enkele weken duiken er in allerlei bladen vrijpostige verhandelingen op. Het tijdschrift Fangfa (Weg) laat academicus Hu Weixi schrijven: 'Ons volk is niet alleen de grootste arbeidsreserve, maar ook de grootste hersenreserve. Vrijheid van denken is een wondermiddel voor succes.' De hoogleraar rechten Wang Yan uit Peking vraagt in het zelfde nummer 'opheldering' over de rol van de partij in regering, rechtspraak, leger, staatsbedrijven en particuliere organisaties. 'Deze vijf relaties moeten worden ontward,' vond hij.

Zelfs controversiële buitenlandse boeken krijgen meer ruimte. De Grondwet van de Vrijheid, standaardwerk van de conservatieve Oostenrijkse Nobelprijswinnaar Friedrich Hayek, vindt sinds enkele maanden gretig aftrek. De vertaler, politicoloog en tijdschriftuitgever Deng Zhenglai is een gewild spreker in het ontluikende discussie-circuit.

De Chinese televisie zond herhaaldelijk de ferme handdruk uit die Zhu Rongji in Londen wisselde met ex-premier Margaret Thatcher, bewonderaar van Hayek. Haar biografie loopt al jaren voortreffelijk in China. 'Het liberalisme werd vroeger te eenvoudig voorgesteld. Nu zien we dat het veel vernuftiger in elkaar steekt,' schreef Deng Zhenglai.

Als concrete stap wil de regering de dorpsverkiezingen, die sinds de jaren tachtig worden gehouden, voorzichtig uitbreiden tot districtsniveau. Onderzoek van de Academie voor Sociale Wetenschappen wees uit dat gekozen leiders de ontevredenheid op het platteland kunnen kanaliseren, mits ze meer zeggenschap krijgen en de alleenheerschappij van partijchefs wordt aangepakt.

President Jiang trok vorige week tijdens een bezoek aan de zuidwestelijke metropool Chongqing zelfs speciaal het platteland op om een verschrikte dorpsleider te vertellen dat het experiment geweldig werkte. Hij gaf evenwel duidelijk aan er een grens was. 'China's politieke structuur kent twee democratische pijlers: een directe en een indirecte,' zei hij, recht in de camera's kijkend. Een duidelijke boodschap dat de president nog niet toe is aan algemeen kiesrecht.

Maar zo radicaal willen de meeste pleitbezorgers voor meer vrijheid niet zijn. 'In 1989 is de democratische beweging doorgeschoten,' zegt Mao Yushi. 'We moeten geleidelijk aan leren met nieuwe vrijheden om te gaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden