Reportage

Beheersing is het sleutelwoord in Celebration

Er staat een man bij een loket in het gemeentehuis en hij heeft een probleem. Het probleem is een struik. Hij wil een struik, een mooie struik met paarse besjes, maar hij heeft al een struik. Die vindt hij ook mooi. 'Misschien kan ik hem bijsnoeien', probeert de man. Maar de beambte achter het loket kijkt in een map, de Ontwerprichtlijnen van de Architectonische Toezichts Commissie van Celebration, en schudt het hoofd. 'De nieuwe kan er pas in als de oude eruit gaat. En eerst een aanvraagformulier indienen. Je mag pas gaan spitten als je toestemming hebt.'

Beeld Sanne de Wilde

Zo werkt een utopie. Alleen met strenge regels kan het paradijs in stand worden gehouden.

Celebration, vlak onder Orlando in het midden van Florida, is een droomstadje dat zo lijkt te zijn weggelopen uit The Truman Show, de film over een man in een volkomen gecontroleerde en gescripte omgeving. Ook hier in Celebration is beheersing het sleutelwoord - de sleutel tot een beter leven.'Ik geloof niet dat er iets belangrijkers is voor mensen waar ook ter wereld dan een betere woonomgeving', staat er groot op de muur van het gemeentehuis. Was getekend: Walt Disney.

Walt Disney is een man die verder dacht dan tekenfilms. Hij probeerde zijn woonideeën eerst uit met het futuristische Epcot (Experimental Prototype City of Tomorrow), maar dat liep uit op een pretpark. Voor Celebration keek hij juist de andere kant op: naar het verleden, de jaren vijftig, de neokoloniale architectuur van toen. Hij bouwde het stadje in het verlengde van Disneyland, en breidde de maakbaarheid van het geluk voor een paar uur uit naar een heel leven.

Het werkt, zegt Richard Hughes, een bewoner van het eerste uur, in een groot huis aan een opgeruimde straat. 'Dit', zegt hij, 'is een toonbeeld van menselijke beschaving. Martin Luther King, JFK, Disney: het zijn de helden van onze tijd.'

Hughes, die net als veel bewoners in Disneyland werkt ('Ik vind kinderen helemaal niet leuk, maar Disney wel') is niet de enige. Dit is een dorp waar mensen gelukkig zeggen te zijn. Dat klinkt raar, in een tijd dat iedereen in Amerika boos of op zijn minst opgewonden lijkt - zie de opkomst van Donald Trump, van zijn tegenvoeter Bernie Sanders, van de protestbeweging Black Lives Matter, en de botsingen die daaruit voortvloeien. De woede broeit in de witte Appalachen, in de zwarte ghetto's, maar ook in de voorsteden waar niemand veel rijker is geworden in de afgelopen jaren van economische voorspoed. Ook in Florida zullen de electorale effecten van de boosheid te zien zijn als de inwoners morgen naar de stembus gaan voor de presidentiële voorverkiezingen.

Dat neemt dus niet weg dat er tegelijkertijd heel veel mensen zijn die tevreden zijn, gelukkig zelfs, op plekken die óók in Amerika liggen. Dat zijn plekken waar een verkeerde struik het grootste probleem kan zijn.

Dit is het terrein van Marco Rubio en John Kasich, de redelijke Republikeinen, hoe conservatief ze ook zijn. Hier zal Clinton het bij de Democratische minderheid het best doen. Hier wonen mensen die nog wél met hun buren kunnen praten, ook al zijn die van de andere partij. De kloof door Amerika loopt om Celebration heen.

Celebration ziet er wonderlijk uit. Het ligt op een plek buiten een grote stad waar je normaal een standaard Amerikaanse suburb zou verwachten, en die liggen er genoeg rond Orlando, van die wijken met grote eenvormige huizen met een gazon en een enorme oprit en twee garages, kilometers verwijderd van de eerste sociale klonterplaats: een winkel, koffiecafé, school of bioscoop. In Celebration zijn de huizen ook groot, maar zijn gevarieerder, en staan dicht op elkaar; de garages zijn verstopt achter de huizen, het vuil wordt opgehaald aan de achterkant, er zijn winkels op loopafstand en er zijn prachtige vlonderfietspaden die door stukken oerwoud kronkelen dat tussen de wijken is blijven staan.

De huizen zijn ouderwets koloniaal en hebben allemaal een veranda en staan verplicht dicht bij de stoep, zodat je een praatje kunt maken zonder te hoeven schreeuwen. De eetkamer ligt aan de voorkant, zodat voorbijgangers zien dat je thuis bent. 'Dit is gebouwd als een gemeenschap', zegt JR Rupp, lifestyle-directeur van het stadje - het is eigendom van de bewoners, en heeft een bestuur dat de boel beheert. 'Die regels zijn er niet voor niets. Daar hebben Disney en de beste architecten over nagedacht.'

Beeld Sanne de Wilde

En dus mag je je huis alleen in wit of pastelkleuren verven (rustige aanblik) en geen palmboom in de tuin zetten (de architecten wilden juist een wat minder tropische sfeer oproepen). De bewoners vinden het prima. 'Het is toch fijn als je weet dat de buurman geen oude roestige pickup truck in zijn tuin kan gaan zitten repareren', zegt Hughes.

Maar ook Celebration bleek niet immuun voor de kwalen van de buitenwereld.

Het was vanaf het begin een duur stadje. De prijzen lagen 30 procent hoger dan in de rest van Florida. Toch meldden zich in 1994, toen het paradijs werd opgericht, voor de eerste 474 huizen bijna vijfduizend gegadigden, gelokt door de droom van Disney. De gelukkigen werden via een loterij gekozen. Daarna groeide het stadje verder, tot de achtduizend inwoners die het nu heeft.

Beeld Sanne de Wilde

Van die eerste generatie zijn er niet zo veel over, zegt Rupp. 'Die eerste bewoners dachten dat Disney alles had geregeld. Dat ook hun huwelijk vanzelf fantastisch zou worden, en hun kinderen eindelijk zouden gaan lijken op de kinderen uit de film. Dat viel tegen.'

Wat Disney ook niet kon regelen, was de economie van Amerika. De veel te gretige leen- en uitleencultuur leidde tot nog hogere huizenprijzen, zeker in Florida, zeker in Celebration. Toen de zeepbel barstte, de huizenprijzen daalden en de rentes stegen, kwamen veel huiseigenaren in de problemen, zeker in Florida, zelfs in Celebration. In het woonparadijs van Disney halveerde de waarde van het vastgoed. De gemiddelde huizenprijs ging van een top van 450 duizend dollar in 2007 naar 250 duizend in 2012.

In heel Amerika werden zo'n tien miljoen mensen op straat gezet, tijdens gedwongen huisuitzettingen. In 2010 culmineerde dat in Celebration in de belegering van een huis door een commandoteam van de politie, een huis waarin zich een luchtmachtveteraan had verschanst die de hypotheek niet meer kon betalen. Nadat hij een tijdje op de politie had geschoten schoot hij uiteindelijk zichzelf dood. Een paar dagen later vond ook de eerste moord plaats in de geschiedenis van het stadje: een van de bewoners had een dakloze in huis genomen, en dat liep uit op seks en een beroving en moord.

Beeld Sanne de Wilde

'Typische overmoed'

Het was in die tijd dat de bioscoop de deuren sloot, en het supermarktje in de hoofdstraat ermee stopte. 'Ze probeerden uit te breiden, maar daarmee deden ze zich de das om', zegt Scott Kratka (24), een cultureel antropoloog die in het plaatsje is opgegroeid en nu fietsen verhuurt. 'Typische overmoed.'

Celebration leek zijn magie te hebben verloren. Er verschenen verhalen vol leedvermaak in de kranten en tijdschriften, over de hubris van bewoners die zich aan het noodlot dachten te kunnen onttrekken. Zoals ander utopische experimenten zou ook Celebration leeglopen en verkruimelen.

Maar kijk nu. De gemiddelde huizenprijs is teruggeveerd naar 350 duizend dollar. Er staan nieuwe huizen van een paar miljoen langs de meertjes aan de randen van de stad, waar nieuwe rijken uit onder meer Brazilië hun intrek hebben genomen. Dichter bij de drukke provinciale weg zetten werklui in snel tempo nieuwe prefab huizen neer met hun eigen unieke bordkartonnen elementen ('Elk huis is een geschenk voor de gemeenschap', had Rubb gezegd). Hoewel huidige bewoners met enige zorgen naar de nieuwe huizen kijken (hoe minder aanbod, hoe beter het voor hen is) lijkt er weer leven in het stadje - op zijn eigen voorspelbare manier (91 procent blank).

Nieuwe generatie

De lagere prijzen van de afgelopen jaren hebben zelfs een nieuwe generatie naar het stadje gelokt, met andere plannen dan de Marco-Rubio-stemmende babyboomers van daarvoor. Er zijn wat kunstenaars gekomen, net zoals ze naar Detroit zijn getrokken; de crisis heeft nieuwe rafelranden door het land gescheurd waar juist zij goed kunnen gedijen.

Ook de nieuwe rijken zijn wat eigenwijzer dan de oude. Er staan tegenwoordig zelfs palmbomen en kunstwerken in de voortuinen van twee van de grootste huizen van Celebration; beide streng verboden. De eigenaren betalen gewoon de boete van 500 dollar per maand, zegt antropoloog Kratka.

Na die eerste moord zijn er geen nieuwe meer geweest, zegt Andy Lang, de politieman die contactpersoon is voor Celebration (dat geen eigen bureau heeft). 'Ik doe dit nu al vijftien jaar, maar er gebeurt hier niet veel. Ja, af en toe wordt er een fiets gestolen. '

De middelbare school aan de rand van het dorp is een van de plekken die het stadje niet onder controle heeft. Verder kan het, omdat het particulier eigendom is, weren wie het wil. 'Dan bellen ze ons', zegt Lang. 'Zwervers halen we op en zetten we uit de stad. Het is niet anders dan de alligators die soms in het kanaal zwemmen. Die willen ze ook niet. Zo blijft het dorp een Amerikaanse droom.'

Andy Lang: 'Zwervers halen we op en zetten we uit de stad. Het is niet anders dan de alligators die soms in het kanaal zwemmen. Die willen ze ook niet. Zo blijft het dorp een Amerikaanse droom' Beeld Sanne de Wilde
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.